ОшМЮИде УЮШТУРУЛГАН КОНФЕРЕНЦИЯЛАР

Ош мамлекеттик юридикалык институтунда өткөн «XXI кылымдагы жаштар саясаты, анын укуктук негиз­дери, учурдагы абалы жана келечеги» - аттуу студенттик эл аралык или­мий-практи­ка­лык                      конферен­ция­га катышуучулардын

резолюциясы

    Бүгүнкү конференцияга баардыгы болуп 115 илимий баяндама келип түшкөн. Алардын ичинде Россиядан - 2, Кытай­дан – 3, Казах­стан­дан – 3, Кыргызстандан - 107 студенттик или­мий докладдар бар. Кыргыз Респуб­ли­касынын түштүк чөлкөмүнүн окуу жай­лары­нан келген студент­тер: БатМУдаң – 5, ЖАМУ­дан – 4, ОшКӨУдан – 27, ОшМУдан – 16, ОГПИден – 4 баяндама про­граммага киргизилген. Ош мамлекеттик юри­дикалык институ­ту­нан – 51  студент катышты. Студенттик или­мий-практикалык кон­фе­рен­­ция­­нын максатына жана милдетине жараша кө­төрүлгөн баар­дык маселе­лер:

·     эгемендүү Кыргызстандын XXI кылымдагы жаштар саясаты, анын негизгги багыттары;

·     республикадагы жаштар саясаты,  анын укуктук негиздери;

·     жаштар саясатынын реформаланышы, анын учурдагы абалы жана келечеги;

·  мамлекеттүүлүктү жана анын укуктук негиздерин бе­кем­дөө массе­ле­лерине азыркы жаштардын көз караштары;

·  Кыргызстандын учурдагы жаштарынын коомдогу орду, ролу ж.б. маселелер ар тараптуу жана тиешелүү деңгээл­де талкууга алынып, ар ким өз ой-пикирлерин кеңири, тартынбай айтышып, бүгүнкү студенттик или­мий-илимий практикалык кон­ференция негизинен максатына жетти.

   Биз студент жаштар, эгемендүү жана көз карандысыз кыргыз мам­ле­ке­ти тарабынан жаштарга карата болгон камкордукту, ар тараптуу көмөктү, на­тыйжалуу иштерди жараян кылуу менен катар, ошол жаштар сая­са­ты­нын билим, илим, экономика, коррупция, миграция жа­на айыл жерлерин­деги кээ бир көмүскөдө калып кеткен көйгөйлүү маселелерин да кө­төрүп, «ийри олту­руп, түз кеңешип», акыл калчап, өз ойлорубузду, пикирлери­бизди   ор­того салып, кеңири талуулоого жетише алдык.

    Президентибиз, Өкмөтүбүз, тийиштүү министр­лик­тер жана мам­ле­кет­тик органдар тарабынан жаштарды колдоо максатында бир катар  конс­трук­тив­дүү жана ынанымдуу координацияланган иштер­ди камсыз кы­луу­га аракет болуп жатканын танбайбыз, бирок алар дайыма эле азыркы жаш­тарды канааттандыра алат деген ойду да айт­кы­быз келүүдө. 

    Ошондуктан биз - бүгүнкү Кыргыз Республикасынын жаштары качан, кантип жардам бересиёер деп улуу муундарыбызды, өкмөтү­бүздү карап олтура бербестен, алга карай ише­ним­­­дүү кадам таштоо  менен өз маселе­ле­рибиздин көбүн өзүбүз да чечүү­гө бел байлашыбыз керек. Биз азыркы жаштар кыргыз эли­нин, мамлекетинин келечеги экени­биздин эстен чыгар­бастан, өз вазыйпа­бызды толук аткарсак элибиздин, мамлекетибиздин өсүп-өнү­гүүсүнө өз салымыбызды кошо алабыз деп ишенебиз.

    Биз мындай студенттердин чөлкөмдүк илимий-практикалык кон­фе­­рен­­ция­сы дайыма эле боло бербестигин белгилөө менен катар, ОшМЮИ­нин ректоратына чоё ыраазы­чылык билдиребиз жана мындан ары иштерине зор ий­ги­ликтерди каалайбыз. Ар бир ректор өз окуу жайларында дал ушун­дай деё­гээл­де студенттер үчүн конференцияларды өткөрүп бе­ришсе жакшы болмок деген каалоо­лору­бузду айта кетебиз.

    Ош мамлекеттик юридикалык институтунда өткөн «XXI кылымдагы жаштар саясаты,  анын укуктук негиз­дери, учурдагы абалы жана келе­чеги» - аттуу чөлкөмдүк студенттик или­мий-практикалык конфе­рен­­ция­нын катышуу­чу­лары төмөнкүлөрдү баса белгилейбиз:

1.    Эгемендүү жана көз карандысыз кыргыз мамлекети ар дайым жаш­тар жөнүндө кам көрүп, аларды ъз келечеги катары таанып, жаштардын өсүп-өнүгүүсүнө  ар тараптуу колдоо көрсөтүп келе жатат.

2.    Өткөн мезгилдерде жаштардын кээ бир көйгөй­лүү маселелери көмүс­көдө калып кеткен учурлар болсо, азыркы мезгилде ошол мүчүлүштүк­төрдү жоюп, жаштардын мамлекеттеги ордун табууга зор өбөлгөлөр түзүлүүдө.

3.     Биз аталган конференциянын катышуучулары учурда жана келечек­те жаштарды ар түрдүү социалдык кеселдерден – бангилик­тен, араккеч­тик­тен, бекерчиликтен, жугуштуу оорулардан жана жагымсыз кесепет­тер­ден оолак болууга, бизге жат диний агым­дардан, экстремисттик багыт­тардан алыс болууга, тетирисинче жаштарды билим-илимге, жарык­чы­лык­ка, жакшылыкка умтулууга, саясий, социалдык, экономикалык  масе­ле­лерди  чечүүгө өз салымы­бызды кошууга чакырабыз.

4.    Биз учурда жана келечекте элибиз, мамлекетибиз үчүн зор жооп­­кер­чи­ликте экенибизди эске алуу менен өзүбүздүн адистик да­ра­ме­­ти­бизди пайдаланып, маданиятыбызды, адеп-ахлактык-эсте­ти­калык жана патриот­тук тарбиябызды өркүндөтүүгө, мамлекети­биз­дин эл аралык кызматташ­тык чөйрөлө­рүндө жаштардын ордун жана ролун күчөтүүгө, иш жүзүндөгү аракеттерди камсыздоо­ну жүзөгө ашы­руу боюнча ар тараптуу иштерди алып барууга чакырабыз. 

5.     Конференцияда талкууланган олуттуу маселелер, айтылган омоктуу ой­лор, жүйөлүү пикирлер ар бир окуу жайга, жергиликтүү бийлик орган­дарына, тиешелүү министрликтерге, массалык-маалы­мат каражаттары аркылуу баардык жаштарга жетет деген терең ишенимдебиз.   

 

Эл аралык  студенттик или­мий-практикалык конферен­циянын катышуучулары. 

Ош шары, 15-декабрь 2017-жыл. 

2016-17-ОКУУ ЖЫЛЫНДА ОшМЮИде  УЮШТУРУЛГАН  ИЛИМИЙ-ПРАКТИКАЛЫК КОНФЕРЕНЦИЯЛАР  ТУУРАЛУУ  МААЛЫМАТТАР

 

Конференциянын аталышы

Конференция-дагы секциялардын саны

Баардык  келген

докладдардын саны

Чет өлкөдөн келген

докладдар

1

«Кыр­гыз Автономиялуу Советтик Со­­циа­листтик Респуб­лика­сы -  улут­тук мам­­­­ле­­кет­­түү­лүк­түн калыптануу­сунун маанилүү баскычы» - эл ара­лык или­мий-практикалык конферен­ция.

  26-февраль 2016-жыл.

 

3

 

139

 

7

 

2

«Кыргыз мамлекетинин өнүгүүсүндөгү Апрель 2010-ж револю­ция­сынын орду жана ролу» - аттуу факультеттер аралык  студенттик илимий-прак­тикалык конференция.  7 апрель 2016-жыл.

 

2

 

36

 

-

 

3

«Көз  карандысыз  Кыргызстандын конс­ти­туциялык,  укуктук  негиз­де­ри: мамлекеттүүлүктүн мыйзам­дык бекемделиши» аттуу эл аралык или­мий-практикалык кон­фе­рен­ция.  29-апрель 2016-жыл

 

3

 

126

 

18

 

4

 «2016-жыл - тарых  жана  маданият  жылынын»  алкагында «Кыр­гыз элинин, мам­ле­ке­ти­нин тары­хый, укуктук баскан жолуна саре­сеп» - аттуу эл аралык  или­­мий-прак­тикалык конференция.                          28-ноябрь 2016-жыл.

 

2

 

122

 

11

 

 

«Көз карандысыз Кыргыз Рсепубликасынын Туусу – менин сыймыгым, Мекндин сыймыгы»  – «Флаг независимой Кыр­гыз­ской Республики – моя гордость, гордость стра­ны»  - аттуу чөлкөмдүк студенттик илимий-практикалык конфереция.                      3-мар­т 2017-ж.  

 

2

 

23

 

-

 

5

«Потенциал молодежи в евразийской ин­­те­грации: экономика, право, по­ли­­тика». Международной научно-практической конфе­рен­ции студентов, магис­трантов, соискателей, докто­рантов и аспирантов.      

  Совместно с Ассоциация азиатских универ­си­тетов, Международный университет «МИТ­СО»,  Академия труда, социальных отношений и ту­ри­зма (АТСОТ), Ошский государственный юриди­ческий институт,Казахская Академия труда и социальных отношений (КазАТиСО). 3 марта 2017 г.

 

3

 

177

 

29

 

6

Международная научно-практическая видеоконференция «Проб­лемы интеграции ЕвразЭС»,  в онлайн режиме с участием Азербайджана, Беларусии, Казахстана, Кыргызстана, Украины.  25 апрель 2017.

 

3

28

19

 

7

«Приоритетные направления модернизации интеграционных про­цес­сов евразийского экономичсекого союза». Международная научно-практическаяконфе­рен­ция, Бесбаевские чтения.      

  Совместно с Ассоциация азиатских универ­си­тетов, Международный университет «МИТ­СО»,  Академия труда, социальных отношений и ту­ри­зма (АТСОТ), Ошский государственный юриди­ческий институт, Казахская Академия труда и социальных отношений (КазАТиСО). 30 апреля 2017 г.

 

4

 

100

 

17

 

8

«2017-жыл - Ыйман, адеп жана маданият жылынын»  - алка­гын­да өткөрүлгөн «Кыргыз мам­ле­ке­­­ти­­нин укуктук маданияты­нын калыптануусуна саресеп» аттуу эл аралык или­­мий-прак­­тикалык конференция. 31-май 2017-жыл.

 

2

 

107

 

19

 

ОңдооӨчүрүү


Кыргыз элинин баатырдык жана балбандык наамдары.

Олимпиадалык оюндар спорт чемпионаттары тынчтыкты ыроологон кыймылдардын арышын арбындатып, жалпы маданияттын ъсшнъ ъбългъ тзът. Спорт – тынчтыктын тиреги экендигин адамзаттын миёдеген жылдык турмуштук практикалары далилдеп кел\дъ. XX кылымдын аягында экономика, саясат, социалдык маданий чъйръдъг ъзгър\лър “глобализация” делген кърншт узартты. Бгнк учурда глобализация, адам баласынын жашоосун стандартташтырып, ар тараптуу маданияттын акырындап кыскарылышына алып кел\дъ. Глобализациянын мындай чакыруусу бизге, аны чеч\ талабын коюуда.

Ошондуктан ар трд\ маданиятты жана спорттогу гумандуулукту сактоо таризинде 2012-жылы биздин ълкънн ошол убактагы жетекчилиги тарабынан тарыхта биринчи жолу “Дйнълк Къчмъндър Оюндарын” ъткър\ сунушталган. Глобализациянын доорунда маданиятты жандандырып аны сактап калуу, элдердин инсандык сапатын жогорулатып, дйнъдъг жашоо нугун тартиптештир\ бул долбоордун негизги максаты болчу. Аталган демилге Казакстан, Азербайджан, Тркия ж.б. мамлекет башчылары тарабынан колдоого алынган.

Ъзёздъргъ маалым болгондой биринчи Дйнълк Къчмъндър Оюндары 2014-жылы 9-14 – сентябрь кндър, экинчиси – 2016-жылы 3-8 – сентябрда Чолпон-Ата шаары менен Кырчын жайлоосунда ъткърлд. Экинчи Дйнълк Къчмъндър Оюндарында этноспорттун 26 трнън мелдештер уюштурулуп, ага 62 ълкъдън келишкен 1200 спортчулар катышышты. Бул улуттук оюндар менен катарлаш “Кырчын” жайлоосунда къчмъндър маданиятын чагылдырган боз йлърдън айыл тигилип, алардын ичинде кол ънърчлър, ууздардын колу менен жасалган къчмън турмушунан алынган ала кийиз, шырдак, булгарыдан, жыгачтан жана темирден жасалган буюм-тайымдар коюлду. Фольклор фестивалы оюндардын аягына чейин катышуучулар жана келген коноктор менен коштолуп жатты, б.а. маданий этнофестиваль программасы иш жзнъ ашырылды.

Ошол себептен Кыргыз Республикасы быйыл сентябрь айынын баш ченинде чнч Дйнълк Къчмъндър Оюндарын ъткър\гъ толук кандуу даярдыктарды кър\дъ. Ошондуктан Кыргызстандын ар бир жараны сыймыктануу менен бабалардан калган улуу мурасын дйнъ жзнъ таанытуулары, жайылтуулары абзел.

Мурда ъткърлгън эки жолку “Дйнълк Къчмъндър Оюндары этномаданий жана этноспорт деген багыттардан болсо, алдыда боло турган къчмъндър оюндарына “илим” аттуу чнч багыт кошулуп жатат. Демек быйылкы ъткърл\ч къчмъндър оюндарынын ъзгъчълг мына ушунда.

Азыркы учурда Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын жаёы форматы тзлп, анда:

·     Къчмъндърдн улуу кръш (Великая борьба кочевников);

·     Къчмъндърдн улуу мелдеш (Великое состязание кочевников);

·     Баатырлардын улуу мелдештери (Великое состязание баатыров (богатырей)) каралган.

Ошондой эле “Улуу жеё\ч - биръъ, калгандары – бирдей!” деген ураандын астында Улуу жеё\члърдн китеби (Книга великих победителей) уюштурулууда. Бул мелдештердеги руханий кчтн, жаратылыш жана тбълкт адамзат баалуулуктары менен жуурулушуусу – оюндун ийгилиги болушу шексиз.

Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын максаты – къчмън элдердин тарыхый жана маданий мурастарын жандандыруу, сактоо жана ъркндът\, ошондой эле дйнъгъ къчмън цивилизациянын улуулугун даёазалоо болгондон кийин мен да ъз пикиримди билдир\н туура деп таптым. Анткени жогоруда белгилеген жаёы форматтын “Баатырлардын улуу мелдештери” деген бългндъ чаташуулар бар, аны элге, келечектеги муундарга ачыктап, тшндрп коюу зарыл (менин пикиримче).

Форматтын – Баатырлардын улуу мелдештери – Великое состязание баатыров (богатырей) деген бългндъ тъмъндъгдъй пункттар белгиленген:

·     50 кг.дан жогорку салмактагы ташты баштан ъйдъ (бийик) кътър\ (поднятие камня весом свыше 50 кг над головой);

·     200 кг.дан жогорку салмактагы жылкыны кътър\ (поднятие лошади весом свыше 200 кг);

·     300 кг.дан жогорку салмактагы буканы жерге жыгуу (сваливание быка весом свыше 300 кг на землю);

·     адат болгон аркан тартыш (традиционное перетягивание каната) же бука тартыш.

Акырында “Баатырлардын улуу мелдештеринин” жыйынтыгы боюнча “Улуу баатыр” аныкталат (по итогам “Великого состязания баатыров” будет определен “Великий баатыр”) деп белгиленген.

Кърнп тургандай форматтын бул бългнн пункттарындагы иш-чаралар балбандын иши, а жыйынтыгында берилген наам баатыр болуп жатат. Мында “балбан” менен “баатыр” тшнктър аралашып калган, ачык эмес. Байыркы биздин ата-бабаларыбыз бул създърд эки башка тшндршкън, булар синоним създър эмес.

Баатыр.

Кыргызстан боюнча архивдик материалдарда жана башка булактарда уруулар арасында белгил\ адамдар баатыр болуп айтылгандары бар.

Душмандар менен кармашууда коркууну билбеген, каармандыкты кърсъткън аскер башчыларды баатыр деп айтышат. Ошондой эле каармандыкты кърсътп ъзн ъзгъчъ кърсътъ алган ар кандай адам баатыр болушу ммкн.

Тарыхта кыргыздар баатырларды 6 тргъ бълшът:

1. Октон – чоктон кайтпастан, алды-арты аз къбнъ карабастан, жоо миё киши болсо да жалтанбастан, тоодон кулаган таштай чимирилип, жалгыз качырып, кндз, мейли тн болсун, тоо улуусу аё-кемерди къзгъ илбестен, жоого тийип, жоону кайта-кайта аралап салышып, быт-чытын чыгарып качырат. Же ъз талкаланат. Мындай баатырларды “адам шери” деп атаган. Ушундай баатырлар кыргызда боло келген, 1-чи баатыр ушул.

2. Жоодо жаралуу болуп калса да, маселен, колу сынса мойнуна тагып асып коюп, буту сынса канжыгасына байлап коюп урушкан. Жаратка ътъ чыдамдуу болуп кътъргън, башынан аккан кан къзн кърсътпъй каптаса шыпырып коюп, согуша берген. Суусап кетсе атынын терин жалап жргън. Мындай баатырды “Кара кък же къкжал” деген.

3. Жоонун ыгына жараша урушуп, ыгы келген жерде жалгандан качымыш болуп, жоонун аты талып, ъздър чарчагансып бириндеп калган чакта кайта качырып сайып алат, б.а. ит урушун салып согушат. Эгерде жолдошунун аты жрбъй калса, жоодон ат тшрп, аны мингизип ала жънъйт.

(“Качсам да бир ат олжом бар, куусам да бир ат олжом бар” деген баатырлардын макалы ушул).

Минтип жолдошторуна пайдасы тийгендер макталуу баатырлар болушуп “илекор баатыр” аталышкан.

4. Жанына жолдош албастан, алыс жакынга жеке ъз жрп жылкы алат. Жоосун жоолайт. Мындайлар “Жеке баатыр” атыгышкан.

5. Ъзнн башка жолдоштору баатыр жана теётуш болсо, алар менен бирге жрп, ъз жоодон коркуп качайын десе, жолдошторунан уялып, качпастан урушуп жрп, ошого маашырланып кийин баатырлыкка чыгат. Мындайларды “Ээрчиме баатыр” деп айтышкан.

6. “Мен дагы элдер эмесминби, тигилерден кантип кем болоюн” деп анык баатырларды туурап, жоону качырып, дайыма жоого тшът, бул трдъглър “айласыз баатыр” аталышкан. Айласыз баатыр чочкого чабат” деген макал ушундан калган.

Балбан.

 

Илгерки кытай санжырасында байыркы хуннулардын (кара кыргыздардын) балбан келери айтылган. Аларды эзелки кытай санжырачылары арстанга, жолборско, шумкарга теёештиргени бекеринен эмес! Чындыгында байыркы заманда биздин элде бою бийик адам эмес, башкалардын алдында тизелебеген ашкан балбандар гана дъъ атыккан! Кыргыздар бир жылда ч жолу ата-баба арбагына арнап къкътой ъткъргън да, ал тойдо балбан кръш, жамбы атыш, ат чабыш ъёд\ мелдештер жргън. Балбан кръштн шарты ътъ катаал болуп, балбандын салмагы эсепке алынган эмес, ошого карабастан, балбанды балбан так кътърп, жерге чаап алууга уруксат берилген. Кокус кимисинин тизеси жерге тийип же колу менен жер таянып калса эле ал жеёилген. Кръшкъ миёден кем эмес балбандар катышып, жеёилгендер чыга берген. Ошентип, жеёип отурган балбан каршылашынын баарын жыкса гана ага бт журтчулук Кара Дъъ (Улуу Дъъ) деген атак берген. Бул атакты тигил ъмр ъткънчъ чоё сыймык менен алып жргън. Эл аны «Кара Дъъ» деп кадырлаган, ырчылары ырга кошкон.

Мисалы: Манас эпосунда Кошой дъъ деген бар, ал Дъъ деген атакты далдайган кебетеси чн эмес, къкътойдогу балбан кръштъ жеёип алган.

Балбан кръштъ алдыёкы тогуз орун абдан кадырланган да, алардын байгесине миёдеген жылкылар сайылган. Биринчи орунду ээлегенге Кара Дъъ, экинчи орунду ээлегенине Дъъ, чнч орундагысына Арстан, търтнч орунду алганга Жолборс, бешинчи орунду ээлегенине Кабылан (Шер), алтынчы орунду ээлегенине Къкжал, жетинчи орунду ээлегенине Сырттан деген атактар ыйгарылган! Сегизинчи орунга жеткен балбан Шумкар, тогузунчу орунду ээлегени Туйгун атагына ээ болгон! Бул ардактуу атактар ийгиликке жетишкен балбандарга тбълккъ берилгендиктен эл аларды «Арстан Манас», «Сырттан Сыргак», «Жолборс Чубак» дегендей аёыз кылышкан. Айтылып жаткан ушул тшнктър баатырлардын качандыр бир кездерде болуп ъткън элдик кръштърдъ ъз балбандыгы менен берегидей атакка жеткендиктери айгинеленип турат. Дагы бир белгилей турган жагдай, эгерде, Кара Дъъ кийинки мелдеште дагы биринчи орунду ээлесе ал Кък Дъъ (Кък Теёирдей Дъъ) атыккан да, ага сый-урмат жагынан бу дйнъдъ эч ким теёдеше алган эмес. Анын айтканынын баары аткарылган!

Демек, форматта кърсътлгън таш кътър\, жылкыны кътър\, буканы жерге жыгуу ж.б. иш-чаралар балбандын иши. Ъзёздъргъ маалым болгондой совет бийлигинин алгачкы мезгилдеринде жашап, иштеп ъткън Кожомкул балбанды эстеп кърглъ. Ошондой эле Кудаярхандын доорунда Ъзгън районунун Кълдк айылында жашап ъткън Сакы балбанды эл ушул кнгъ чейин аёыз кылып айтышат. Анткени, ал ътъ кчт\ болуп камандарды кулагынан толгоп кармап камыштардын арасынан чыйылдатып минип чыкчу экен. Бир жолу 5-6 киши биригип тегирмендин ташын жылдыра албай, ордуна кое албай жатышса Сакы балбан келип калып, ай жигиттер мындай тургулачы дептир да ташты ъз кътърп ордуна коюптур. Сакы балбандын мындай окуялары ътъ къп, бул киши жънндъ ъз мезгилинде эч ким жазбай калганы мага абдан ъкнчт\. XX кылымдын 60-жылдарында эёишке, кръшкъ тшп жргън Сакы балбандын небиреси Жусупбек балбанды кърп калдым.

Съзмд жыйынтыктап жатып “баатыр” наамы согуш ишине байланыштуу б.а. душмандар менен кармашууда ъзн ъзгъчъ кърсътъ алган адамдарга берилет. Ал эми “балбан” наамы таш кътър\, буканы жерге жыгуу, жылкыны кътър\, кръш\ ж.б. ушул сыяктуу кч сынашууларда ыйгарылат. Ошондуктан чнч Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын жаёы форматына анча –мынча тзът\ киргизил\с абзел.

 

Пайдаланылган адабияттар.

 

1.    О. Айтымбет. Кара кыргыз 3-том.                           – Бишкек, 2007.

2.    Анаркулов Х.Н. Кыргыз эл оюндары.           – Бишкек, 1991.

3.    Жусупов К. Кыргыздар 1-китеп.                     – Бишкек, 1991.

4.    Плоских В.М. (гл редактор) История Киргизской ССР. Т. 1-2.                                                                            – Фрунзе, 1984.

5.    Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын тарыхы. www.worldnomadgames.com

«Кыргыздын улуттук оюндары - улуттун сыймыгы»

Ондогон кылымдарды карытып оомол-тъкмъъл узак жол басып жалпы адам баласына тарыхый жолундагы  кимге таандык экенин билинип турган изин калтырып тириликтин негизги белгиси-машакатын тартып тынымсыз куръштъ болуп, ъмр, жашоо деген ъзгъчъ татаал чыйырдын миёдеген тосколдуктарынан ътп, ъмр-ълм зънглъш жргън далай кагылыш кармаштарды баштан кечирип ъз наам-атын,эл катарындагы ъзнъ  таандык ъзгъчъ  белгилерин  жоготпой  сактап,тээ  байыртадан бери  келе   жаткан  тпт эл-кыргыздын ата-бабалары бугунку урпактарын мурас кылып калтырып ъзгъчъ баалуу байлыктарынын мааниси, кълъм  боюнча орчундууларынын негизгилери улуттук каада-салты, рп-адаты  элдик оозеки чыгармачылыгы жана баса белгилеп айта турган улуттук оюндары бар.

Къчмъндър къънъ заманда эле балдарды тарбиялоонун максаты,ченем-чектери тууралуу баалуу пикир,тажрыйбаларды жаратышкан. Алсак  кыргыз  элинде  уул  балдарды  тарбиялоонун идеясы "эр жигит",   "эр", "алп"деген тшнктър  менен  туюнтулуп  келген трк элдеринин  "эр жигит", "эр","алп" жънндъг тшнктърндъ кемчиликсиз, чар тарабы келишкен инсан жънндъг  адеп-ахлактык чен-ълчъмдърдн таасири да ачык байкалат.Жалпылап айтканда,      "эр жигит", "эр","алп" тшнктър калайык калктын уул балдарды тарбиялоонун ърнъг, лгснъ акыл туюмдарына,тарыхый тажрыйбалардын туундусу.

Салыштырып алганда бул тшнктърд мазмуну орус элиндеги "азамат уул"(добрый молодец) жапон элиндеги "самурай",англичандардагы "жентелмен" деген тшнктъргъ жакын.

Кыргыз элинин каалоо-тилеги тулку мдъъс дал мына жогоруда атап кеткендей баланы жараткандан жалбарып тилеп сурап ошол нерсеге далалат  кылгандыгы так даана байкалып турат. Ал эми "Адам ичпес ачуу суунун акканынан акпаганы жакшыдыр", "Ата баркын кътъръ албас барксыз уулудан,ата белинен ънгъндън ънбъгън  жакшыдыр, эне боюна бткънънън бтпъгън жакшыдыр", деген сыяктуу насыяттарында бала кър\нун  тпк  максаты  жана натыйжасы  ата-эненин нарктуу салттарын улап кет\ катары андалат.Эптеп эле "ашка жк ,башка жк" балдардын санын къбъйт\ къчмън элдердин жашоо ынгайына туура келген эмес. Ата намысын, нарктардын кастарлап, андан ары улап кете албаган "аяк бошотор" ,"аран жан","аш кеби" балдардын баарынан жогу жакшы деген тыянак къчмън элдердин калктардан айырмалуулугун мнъздъъч кыраакылыгы деп билсек болот.

Алсак ордо оюну кыргыз элинин жоопкерчилик турмушунан келип чыккан,кийинки урпактарды  согуштук кырдаалга машыктыруу каражаты катары калыптанган.Ордонун тегерек айлана сызыгы-чек ара,дал  ортосу-туу тб, айлампанын ичиндеги чкълър кол(аскер)ордодо  тегерек  курчалган чкъ-хан. Демек ордо кыргыз элинин тшнгндъ  байыртан  саясий  мааниге  ээ. Анткени беттешкен эки жаат тууну коргоо учун кръшът.

Байкасаныздар ордо оюнундагы эрежелердин дээрлик баары жигитттерибиздин жоопкерчилигин кч\, ъзнн жеринин коргоо, улуттук атрибуттарыбызды ыйык сактоо деген бир нече тшнктърд беруу менен келечек жаш-муунду патриоттуулукка,эр жръкт\лккъ, айкълдккъ, тайманбастыкка жана намыстуулукка ндъп жаткансыйт.

Айталык кыргыздын улуттук оюндары элдин тилеги, мт, кубанычы, эрдиги,эркиндик тендикке  умтулуусу,  адилеттик, акыйкаттык  учун  болгон кръш  камтылган. Ал  оюндардын  элдик терен  философиялык къз караштары ъзгъчълктър кърнп турат.

Кыргыз элинин ат стндъ ойнолуучу оюндарынын бири.

«Манас» эпосундагы

                                Бълнп ордо, чын мъъръй .

                                Атпай турган жер бекен?

                                Жатпай оюн, кък бър

                                Тартпай турган жер бекен?-

Деген ыр саптар кък бърн байыркы оюндардан экендигин баяндайт.

           Кък бър тегиз жерде ойнолот . Оюнга 10-15 жаштагы уул балдар  кунан минип катышат . Оюнчулардын саны чектелбейт . Оюнчулар ъздърнън оюнга калыс шайлашат . Калыста  эчкинин чылгый териси болот . Ал  «кък бър» деп аталат . Деги эле «кък бър» термини келип чыгышы  илгерки кчкъ толуп турган жигитер кадимки эле бърн (карышкырды)  чаап алып,  талашып тартышып чаап ойношкондугу менен байланышкан. Азыркы мезгилде бул  оюн шартка ылайыкташтырып , кыйла  тартипке салынган. Эгер кък бър 17 жаштан   ъткън  карылуу  жигиттер  катышса , башы кесилген улак (къбнчъ  серке), айрым  учурда  торпок  да  тартылат . Кък  бър  тартылуучу  жер,  мара  белгиленет. Калыс  оюнчуларды шамдагайлыгына . чабандестигине жараша барабар санда эки жатка бълнът. Ал  атчан  келип,  колундагы  кък  бърн  оюнчулардын ортосуна таштайт. Оюнчулар ат менен  жъълъшп  келип,  алардын ичинен мыкты чабандеси кък бърн  энип  алып  качын жънъйт . Ал кък бърн ынгыйы келсе  ънъктъштърнъ бер\гъ, аягында марага таштоого  аракеттенинет .

          Оюндун  жршндъ  кайсы жаат кък бърн марага таштаса.   Ошол жатка бир упай берилет. Калыс  упайларды каттап турат. Оюндун акырында  упайлар  эсептелет. Кайсы  жаат  къп  упайга  ээ болсо ошол жаат оюнда утат. Бул оюн  «улак тартыш» деп аталат.

           Кыргыз элинин эн байыркы ат оюндарынын бири . Кыргыздар жылкыны  ъстръ да , багып таптай да билген. Атты уна катары гана пайдаланбастан оюн-зоок, къёл ачуу, кч сынашууда да минип пайдаланышкан. Мисалы, «Манас» эпосунан:

                                  Атка болгон чабандес

                                  Ат стнън эёишип,…-

деген ыр саптарын кбъ боло алат.  Эпоспо  баатырлар  менен  бирге  клк , кчт\, мине турган  аттар  да кошо  макталып,  даназаланган . Андай  аттар чындыгында акылдуу келип, айла-амалдуу болушкан. Ага Манастын  Аккуласы ,  Тору чары,  Семетейдин Тайбурулу, Эр Тъштктн Чалкуйругу, Бакайдын Кък чологу, Алманбеттин Сараласы, Курманбектин Телтору жана башкалар кирет .

          Оодарышка уландар , кыздар кичине кездеринен эле кънгшът. Оодарыш салтанатту  кндърдъ, майрамдарда, той-тамашаларда  ойнолот, Оюн кыргыз  элинин  салты  боюнча  ашта , тойдо  ойнолгон. Азыркы  кезде,  оодарышка  чыкан  ъспрм  бала  менен бала, кыз менен кыз . чонураак болсо жигит менен жигит ,  келин менен келин, энишет.  Энишке чыкандардын кч,  атка чабандестиги барабар болуусу керек  .  Оодорышка катышкандардын кийими , аты , ат жабдыгы  энишке  тушууго   ылайыктуу болгону жакшы.  Минилчуу атар   кчт\  аттар болушу  керек. Оодарыш  оюндун  эрежесин сактоону талап кылып , ага къз салып турат Оодарышка  катышкандар  бирин-бири  ат стнън оодарып, жерге тушурсо  женишке ээ болот.  Бирин-бири  женден,  чачтан ,  жакадан , беттен алууга, колун толгоого  болбойт. Оодарышта  женгендерге  салт  боюнча  байге  берилет,  эгер жаш балдар  ъздърнчъ  кънг\  чн  энишишсе  байге эмес  упай берилет. Оюндун  акырында  кимдин  упайы  къп болсо  жеё\ч болот.

         Айталы Тыйын эёмей  оюн узундугу 100  метрдей  келген  тегиз жерде ойнолот . Оюнга 12 жаштан жогоркулар катышат. Оючулардын саны чектелбейт. Оюнга калыс шайланат. Оюн от\ч  аянттын 50-60 метрине  кум  же  тарынды  себилип, стнъ тыйын тышталат. Калыс белги  бергенде  оюнчу  аты  менен чаап бара жатып  тегиз жердеги тыйынды эёип кет\ керек. Эёерде аттын акырындатууга же токтотууга болбойт. Эгерде оюнчу  тыйынды эёе албай кокус жыгылып калса  жана жыгылганда бир жерин  кокустатып албаса атына мине калып , оюнду кайра  баштоого  укугу бар. Тыйынды эёсе 1 упай ыйгарылат. Тыйын эёмейде къп упай чогулткан оюнчу  жеёишке  ээ болот. Эгер упайлардын саны  тен  болуп  калса, 3  чыгууда аз убакыт  кетиргени утат. Мелдеш жекече да, жаатташып да ъткърлът. Кийимге жана ээр токумга чек коюлбайт. Тыйын  эёмей  кыргыз элинде гана ънккън спорттун бири.

Ат жалында эркин ойноп, кочуп- конуп жргънгъ шай жаралган жоокер элдин кулк мнъзнъ, улуттук ъзгъчългнъ жараша жаралган кыймылдуу оюндарды ойлоп табышкан. Алсак: Кък бъър, кыз куумай, эр эниш, тыйын энмей жана башка бир нече улуттук ат оюндарын мисал кылууга болот. Элибиз  мына ушул сыяктуу улуттук оюндарын, каада-салт, урп-адаттын, маданиятын къънъртпъй сактап улам кийинки муунга аздектеп сактап калтырып олтуруп   тээ  ата-бабаларыбыздан  бери колдонуп, ойнолуп келген улуттук оюндар бугунку кнгъ чейин жетип олтурат.   

_______________________________________________________________________________________________________

Камбартеп – кыргыздардын эр ънър.

Камбартеп - бул дене менен жанды бапестеп барктап, жогорку чыңалуудагы биримдикке жеткирүүнүн уникалдуу жоокер жолу. Камбартеп- кайталангыс Манасчылык өнөр менен Кыргыз атадан келаткан байыркы көчмөндөрдүн эр өнөрү Оодарыштан ширетилген нукура улуттук туунду. Камбартеп-кыргыз баласынын үрөйлүү ыйык касиеттерин калыбына келтирүүчү система, адам денеси менен рухунун мүмкүндүктөрүнүн дагы бир ыйык жолу. Улуу жибек жолунун өзөгүндө жайланышкан Кыргыз жери байыртадан зор кызыкчылыктардын, кан төгүлгөн тынымсыз кармаштардын майданы боло келген. Саны аз, эрдиги, үрөйү саз кыргыз эл үлүшүнө туш болгон ошондой сандаган баскын-чапкындардан түгөнгөн сайын түтөп, өчтү дегенде өрттөй жалбырттап кайра жанып, аман-эсен кутулуп, курчуп чыгып турган. Жашынан карысына чейин тегиз жоокер болгондуктан, бүтүндөй эл көчүп-конуунун, кол салып коргонуунун ыктарын мыкты билген көчмөндөр армиясы болгон десек жанылышпайбыз. Байыркы бабалардын салттуу жолун улаган кыргыз эли табият сырларын аңдап үйрөнүп, канаттуу куштардын, айбанат-жаныбарладын кылык-жоруктарын да мыкты билген. Кыргыздын айрыкча аялуу малы жылкы болгон. "Ат-адамдын канатына" айланган, албетте, кыргыз баласы жылкы багып-кагып, үйрөнүп-үйрөтүүнүн миңдеген жылдарын өткөргөн. Бул үчүн кыргыздар жылкынын күнүмдүк турмуш-тиричиликтен баштап, аманат жанга күч келген коогалаң учурунда аткарган баардык кызматын, жүрүш-турушун, асыл сапаттарын мыктап үйрөнгөн, укумдан-тукумга өткөрүп берген.

Кыргыздын бүт өмүрү ат үстүндө өткөн. Баланы 3-4 жашынан айырмач ээрге отургузушкан, ал эми он төрт, он бешке чыккан өспүрүм мыкты чабандес жана көчмөн жоокерге айланган. Аны ат үстүнөн кол салып жана коргонуу жолдоруна үйрөтүшкөн. Ал үчүн адегенде каршы атчанды ээрден тартып түшүрүүгө, анан барып каршылаштын колдорун толгоп, ээрдин кашына басып кыймылдатпай коюуга жана муундарга салган түрдүү оорутма ыкмалар аркылуу аз гана күч менен ат үстүнөн сүйрөп кетүүгө, алып ыргытууга үйрөтүшкөн. Ушул эле ыкмаларды кылыч, найза, чоюнбаш менен кол салгандарга каршы колдонууга мүмкүндүк болгон. Кармаш учурунда жылкынын кыймылдарын туураган жөөтаймаштын бул түрүндө «жара тебиш» – аттын арткы кош аягы менен кескин тебиши, алдыңкы буттарынын айланма кыймылдары менен чапчып алуучу «чапчыма» жана баш менен, омуроо менен согуу өңдөнгөн кыймылдардан турган кармаштын жылкы стилин байыркы кыргыздар «Камбартебиш» деп атаган.

Чоро же Камбар деген наам бул жерде Манас жоокери дегенди түшүндүрөт. Камбар-Ата жылкы жаныбардын колдоочу пири экени да белгилүү. Манастын кырк чоросунун негизги ыйык парзы Ата-Мекен, атпай журтту коргоо болгондуктан, Камбартебиш менен машыккан Манастын жоокери эл түшүнүгүндө ат үстүндөгү журт сакчысы катары пайда болгон касиеттүү түшүнүк. Демек, Камбартебиш – өзүн коргоодо жылкы стилин пайдаланган Манастын кырк чоросунун эр таймаш өнөрү. Камбартебиштин чыгышы менен кыргыз жоокери ат үстүндө да, жерде да өзүн коргоонун күжүрмөн системасына ээ болгон Манастын кырк чоросунун кайра жаралуусунун руху демилгечилерди Күнчыгыш өлкөсүнө (Жапон), кишинин руханий жана денелик аруулануусунун эң эски булактарынын бири болгон айкидо өнөрү өсүп-өнгөн жерлерге зыярат кылууга түрткү болду. Самурай үрөйүнүн жаңырып аруулануу системасы болгон Будо мектебинин негиздөөчүлөрүнө таазим кылып, таалимине кулак төшөп келишибиз бекеринен эмес чыгар, анткени байыркы кыргыздын атчан кармашы Эр эңиш менен Айкидонун түбүндө жаткан биримдик, эки системадагы ажырым-айырмачылыктарга карабастан түбүндө кыймылдын түбөлүк гармониясын камсыздаган Куюн принцибине баш иет.  Камбартеп өнөрү айкидо сыяктуу эле катаалдыкка каршы, душманды биротоло кырып-жоюуну көздөбөйт, шакирт-чоролордо айлана-чөйрөгө Манастын чыныгы айкөлдүгү менен аяр, этият, сүйүп мамиле жасоону көздөйт.

Камбартеп мектебинин алгачкы көрсөтмө оюндары 1994-жылы Түркиянын президенти Тургут Өзалдын келишинин урматына Бишкек ипподромунда уюштурулган эле. Анын натыйжасында Камбартеп мектебинин кайра жаралуу демилгеси КР Өкмөтү тарабынан жактырылып, анын көрсөтмөлүү программасы «Манас» дастанынын 1000 жылдыгын майрамдоо боюнча иш-чаралардын тизмесине киргизилген. 1995-жылы Ош шаардык стадионунда өткөрүлгөн Камбартеп көрсөтмөлүү программасы жетишилген ийгиликтерди дагы бекемдей түшкөн болчу. Камбартеп өнөрүнүн заманбап концепциясын жаратууга мүмкүндүк берген мекенди сүйөр атуулдук бул кыймылдын башатында системанын жаратуучусу Назаров Кубанычбек менен катар белгилүү ойчулдар Болот Мамат, Өмүралиев Чоюн, ушунун «Ак Каркыра» мектебинин негиздөөчүсү Исаков Макетай, ушул эле мектептин кармаш устаттары Орозалиев Аскар, Маатов Жапарали, Орозов Байыш, маркум Юнусов Байыш, Сатыбалдиев Дүйүмбек жана аты аңызга айланган атоюнчу (каскадёр) үсөн Кудайбергенов, улуттун баатыры Сүймөнкул Чокморовдор турганын айта кетсек ашык болбос. Алардын ысымдары Камбартеп өнөрүнүн кайра жаралуу тарыхында түбөлүк калат. Кыргыз эли айткандай, таза жүрөктөн таза ойлор, таза ойдон таза иштер жаралат.

Улуттун өзүн сактоо жана өркүндөтүү стратегиясы коомдогу элдик-демократиялык күчтөрдүн биригишине, анын күжүрмөн авангарды болгон кан Манастын кырк чоро ыйык орденинин түзүлүшүнө, кыргыз элин ынтымак-ырашкерликке, бейпил турмушта жашоосуна алып келет.

 __________________________________________________________________________________________________



«Кък бърыргыздын кыл чайнашкан оюну»

                                

Аткарган: Зайнадинова Гулназ

4СПк-15

Жетекчиси: Кадырова Г. Э.

 План:

1.Кыргыз элинин  улуттук оюндары  жънндъ   жалпы   тшнк.

 

2. Улуттук оюн кък бърнн келип чыгуу тарыхы.

 

3. Кък бър оюнунун ойнолуу шарттары жана ъзгъчълктър.

 

4.Бгнк кндъ оюндун орду жана тарбиялык мааниси.


 

1.Кыргыз элинин улуттук оюндары жънндъ жалпы тшнк.

          Улуттун улут экендигин тастыктоочу бир нече баскычтар бар, мисалы:тили,рп-адат,каада-салты,кийген кийими, жашоо шарты ошондой эле оюндары же болбосо улуттук оюндар. Эчен кылым  карыткан кыргыз эли ъзнн улуттук жалпы ъзгъчълктърн  къздн карегиндей сактап,муундан  муунга кемитпей ъткърп кыргыз деген улуу атка татыктуу болууга жан ръп  аракет жасап турган кез.

          Элдин ъзгъчълг салттык оюндарында экендиги талашсыз.Бул  аркылуу акылман элибиз ой-тилегин,мтн,кубаныч,ъкнчн, эрдигин,эркиндик теёдикке умтулуусун чагылдырган .Оюндардан элдин педагогикасынын мыкты лглър , элдик тереё философиялык къз  караштар,улуттук ъзгъчълк   кърнп турат.

         Кыргыз эли ъз жашоо тарыхында татаал жолдорду басып ътп,эл жерин,малын, ал тургай коёшулаш турган тектеш тилд калктарды да сандаган жоодон,табийгаттын катаал кырсыктарынан коргоп келген.Ошону менен катар ъз биримдигин,рп-адатын,салтын,улуттук оюндарын   къънъртпъй сактаган.

          Негизинен улуттук оюдарыбызды топторго бълп  карасак да болот:Алар:басып жрп ойнолуучу ,жгрп,секирип ойнолуучу,аспаптарды атып,таштап,ыргытып ойнолуучу, уруп тебип ойнолуучу,оордуктарды кътърп,жекеме жеке чыгып ойнолуучу, съз оюндары жана ошондой эле аттын стндъ баратып ойнолуучу оюндар.

          Оюндардын аталыштарын  атап ътсъм: ордо,тогуз коргоол,ак чълмък,селкинчек,упай,жорго салыш,улак  тартмай (кък  бър) жана башка.Ат жалында эркин ойноп,къчп,конууга шай жаралган жоокер элдин  кулк  мнъзнъ жараша  къп сандаган ат стндъг оюндар ойлоп  табылып,бгнк  кнгъ чейин ъз доорун срп  келдъ.Анын ичинде,ъзгъчъ  къёл буруучу оюндарыбыздын бири- кък бър.Бул кыргызымдын кыл чайнашкан оюну тууралуу кенен кесир айтып  атъйн.

 

 2.Улуттук  оюн  кък  бърнн  келип  чыгуу тарыхы.

Бйрд кызыткан кък бър оюну- кыргыз элинин байыркы мезгилдерден бери келе жаткан сыймыктанган, улуттук оюндарынын бири болуп эсептелет. ъзгъчъ калк арасында ат оюндары кенири жайылган. Ушундай оюндардын эё улуусу болуп кок бору таймашы болуп саналат.

Кък бър-кыргыз спортунун жз.

          «Манас» эпосундагы:

                         Бълнп ордо чын, мъръй,

                         Атпай турган жер бекен?

                         Жатпай оюн, кък бор

                        Тартпай турган жер бекен?- деген саптар кък бърнн байыркы   оюндардан экендигин баяндайт.

    Мейли чон той, бешик той болсун же согуштагы жениш болсун, жада калса тарыхта жон гана доор алмашканда да улак тартыш ъткърлгън маалым. Айтор, кък бърнн тарыхы кыргыз элинин тарыхы менен тыгыз байланыштуу.

        Элибиз къз карансыздыкка карай улуу жолдо улуттук маданиятын жоготпой сактап келгендей эле кък бърн да унутушкан эмес. Ар кандай тыюу салынса да бул кылымдарды карыткан оюн бардык сыноолордон ътп, ушул кндъргъ чейин сакталып калды.

          Улак тартыштын «кък бър» деп аталышы, элибиздин башынан ъткъргън кадимки эле жашоо-тиричилигинен алынган. Учурунда жалпы элдин малы ачык асман алдында эч кандай короосуз багылып келгендиктен, кочмон элдин башкы душманы бърлър болуп эсептелген. Ач, жапайы жырткычтар малга кол салып,къптъгън зыяндыктарды алып келген. Ошондо къчмъндър атчан болушуп, чогулуп бърлърд кубалашкан. Ал мезгилде ок атуучу курал жок болгондуктан, камчыны пайдаланышкан. Ошондой эле улак тартыш душманга каршы кръшгъ даярдык болгон.

           Кък бър же улак тартыш, алтайлыктар  ке”к  бъ”р”, башкырлар кк бре,казак эли къкпар дешет.Перс тилд элдерде (Афганистан, Тажикстан) бул оюнду бузкаши, Ъзбекстанда – купкари оюндун тарыхы тээ байыркы мезгилге барат. Деги эле “кък бър” деген терминдин келип чыгышы илгерки  кчкъ толуп турган  жигиттер   кадимки эле бърн (карышкырды) чаап алып, талашып-тартышып  ойношкондугу менен байланышкан.

                 Эн алгач улак тартыш жън гана оюн болбостон, согуштук  аракеттерге даярдык экзамени катары да колдонулуп, ойнолгон. Жаш жоокерлер бул оюндун ыкмасы менен атты ар кандай кырдаалдарда башкара  билууго  уйронушкон. Татаал, коркунучтуу, кокустуктары көп оюн болгондуктан атаандаштардын ортосунда кадыр-барктуу, тажрыйбалуу кишилерден бокобулдарды (калыстарды) дайындашып, ошолордун чечими боюнча оюн өткөрүлгөн. Азыркы мезгилде бул оюн шартка ылайыкташтырылып, маданиятташтырылган.

        Эл болгон сон ой-тилеги, умтулуусу,мт,жакшылык  жамандыгы окшош эмеспи.Ошондуктан  кээ бир оюндардын аттары,аткарылуу шарттары башка коёшулаш калктарга  окшош экендиги табийгый  нерсе. Айрыкча Орто Азия жана Казакстан  калкынын биздин элдегидей тркн оюндарды азбы,къпп жолуктурууга  мумкун. Бул оюндарда да эё эле бйр  кызыткан таймаш дал ушул улак же кък бър экендиги талашсыз.

         Кыл чайнашкан оюн бгнк кндъ ъзнн кйърмандарын   арттырып,кызыгуучулар да арбып келдъ. Перс тилд  элдер:

(м: таджикистан,ъзбекстан жана казакстан) бул оюнду ъз талаптарына  ылайыкташтырып,ойноп жршкъндг бизге маалым.

  Айтпай  кет болбос, бул оюн Европада да кездешет. Албетте алар  ъз  жашоо шартына жараша  ъзгъртп алышкан жана бул оюндун аталышы  хорсбол. Бул оюн  бгнк  кндъг баскетбол оюнуна окшош,бирок ъзгъчълг  ат стндъ ойнолот. Улактын ордуна топ,тай-казан ордуна  кольцо(шакекче) болот.

  Батыш Америкадан да  кезиктиргъ болот ал оюн пато деп аталат.Оюндагы ъзгъчълк  хоккей трндъ ат менен ойнолот,улак ордуна шайба жана тай-казан ордуна дарбаза турат.

Айта кетч маселе дал ушул кък бър оюнубузду талашуу маселеси  бгнк кнгъ чейин уланууда. Ага карабастан биздин чыгаан жигиттер жръгндъ жалыны бар, бычакка сап, намыска бек баатырларыбыз   оюн кимдики экендигин далилдеп, кызуу таймаш кърсъткъндгнъ  кбъ  болуп келдъбз.

                Ошондой эле коомчулуктан колдоо таап,ънгп,ъсп  жаткан  кез. Бгнк  кндъ маданиятыбызда спорттук  жактан орду  оё оюндарыбыздын бири.Кък бър-майрамдарда же ъзгъчъ  мааракелерде уюштурулат. Уюштуруучу жак оюнчуларга байге коюп,жеёчн  аныкташат.

               Оюн тууралуудагы бир изилдъъгъ кайрылсак,мындан 30 жыл мурун  советтик этнограф  Г.Н.Симаков тъмъндъгн аныктаган:»Кыргыз  аксакалдары оюн тууралуу же тарыхын бир эле баскычта айтышкан эмес,  ошентсе да бул ойго токтолушкан. Кыргыз жигиттери карышкырга аёчылык кылышкан ,бул учурда тобу менен атчан аракеттенген.Аракеттин натыйжалуулугу аттын чыдамкайлыгына къз каранды болгон. Бърн  кармаган атчан аны башка чаап ълтрп,атка ъёърп чаап жънъгън. Каалаган  топтору атчандар бърн алуу чн  кубалап,талаш жргзшкън. Оюн аягында  бърн ким ълтргън  болсо ошол  йнъ алып кеткен.»

          Улуттук кък бър оюнунун кайра жаратуу идеясы 1995-жылы «Манастын» 1000 жылдык мааракесинде атактуу «Ашхабад-Самарканд-Ташкент-Жамбыл-Бишкек-Талас» ат марафонунан кийин пайда болгон. Бгнк кндъ бизде 80ден ашуун командалар бар.

         2017-жылдын 12-декабрында Тштк Кореянын Чежу аралында маданий мурастарды коргоо боюнча ъкмъттър аралык комитеттин 12-сессиясында кък бър оюну жалгыз Кыргызстандын атынан ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастарынын тизмесине киргизилген.

 

3.  Кък бърнн ойнолуу шарттары жана ъзгъчълктър:

      

          Оюн тегиз жерде ойнолот,узуну 200м туурасы 70м болгон аянтчада тай-казан ошондой эле айып аянтчасы болот.Тай-казандын диаметри 3,6м, узундугу 1,2м  тереёдиги (улак  тшч  жер) 0,5м тзът. Бир командада  жалпы 12 улакчы 12 аты менен оюнга  катышат.Оюн  мезгилинде 4 жигит катышат жана алар керек болгон мезгилде атын алмаштырууга же ъз да   алмашууга укуктуу.        Оюндун узактыгы 20минут,10минуттан тыныгуу жана  айып аянтчасында турууга 2 минута каралган. Оюндун негизги максаты   улакты болушунча къп ирет каршылашынын тай-казанына таштоо  эсептелет.Улактын катышуучуларына улакты аянтчаны кайсы жеринен, кандай ыкмада болбосун каршылашынан же жерден алуу ммкнчлг  берилген.Улакты алып,ъёърп,болгон тездик менен каршылашына  алдырбастан тай-казанга таштоо милдети жктългън. Бул учурда топтун  башка мчълър  коргоо чабуулунда болушат,алар канчалык жакшы  коргосо,улак  тай-казанга таамай тшът.

         Эрегишкен оюндун ъзгъчълг абдан чоё кчт талап кылган оор оюн  болуп,жигиттердин накта кч дал ушул жерде бааланат.Мына ошондуктан  официалдуу чоё оюндарда орточо 20жаштан жигиттер катышат.Эгер кък  бъргъ 17жаштан ъткън карылуу жигиттер катышса,башы кесилген улак  (къбнчъ серке) ,айрым учурларда торпок да тартылат. Дарбазаларды аныктоо оюн башталардан 1 саат мурда чүчү кулак кармоо аркылуу жүргүзүлөт.Топтор талаага чыгаардан мурда ага калыс жардамчылар менен ортосуна бастырып барышат да, белги берет (ышкырыгы же желегин көтөрүү менен). Ушул белги боюнча топтор талаага чыгышат да, ар кимиси борбордук айлампадан 7—8 метр аралыкта бир бирине маңдай-тескей болуп тизилишет. Андан кийин бири-бирин куттукташат, ал эми топтордун башчылары болсо өз ара жана калыстар менен кол алышын учурашышат. Ошондон кийин башкы калыстын жардамчылары талаага жөнөшөт, ал эми башкы калыс белгиси боюнча чийимдин ортосуна ар топтон бирден катышуучу келип турушат. Алар жерден улакты илип алар замат кармашууга топтордун калган мүчөлөрү киришет.Ал атчан келип,  колундагы кък бърн оюндун оюнчуларынын ортосуна таштайт. Оюнчулар  ат менен жоолошуп келип,алардын ичинен мыкты чабандеси кък бърн эёип  алып,качып жънъйт.Мына ушул мезгилде кйърмандардын бйрн  кызыткан,кърп отурган адамды башка ойдон алыстаткан кызуу учур  башталат.Ал эми чабандестер ыёгайына карап улакты талашып,маарага  таштоого аракеттенишет.

   Оюн жршндъ кайсы жаат кък бърн маарага таштаса,ошол жаатка бир  упай берилет.Калыс упайларды каттап турат.Кайсы тарапта упай къп болсо  ошол тарап утту деп эсептелинет.Бул “улак  тартыш” деп аталат. Аламан байге тууралуу да атпай кетсек болбос, бул оюн  байге чн оюндун ар бир катышуучусу ъз аракетине жараша байгеге ээ болот.Ар бир катышуучу ъз чн упай чогултат.

 

  4.  Бгнк  кндъ оюндун орду жана тарбиялык мааниси:

       Эл тагдырына къмъктъш оюндар адам коомунун бардык  мезгилдеринде ъмр  срп,доордун   ънгшнъ,ъзгършнъ,талабына жараша  алымча  кошумчаланып,ар кандай сапаттарга,трлъргъ  ътп,ошондуктан  тбълкт жашоосун улантып келдъ.Элдик маданияттын,дъълъттн  айныгыс  бългнъ айланган.Баарынан да калкты дене тзлш жактан тарбиялоодо,патриоттуулукка ндъъдъ бирден бир курал-булар албетте кыймылдуу оюндар. Бул тууралуу къптъгън талкуулар жрп  келдъ.Анткени  элдик оюндар дене тарбиясына кана колдонулуучу кънг гана эмес патриоттуулукка тарбиялоодо негизги гуманитардык  умтулууну,улуттар аралык мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда  чоё роль ойнойт.

  Баарыбызга белгил болгондой,стбздъг жылдын кз айларында “дйнълк  къчмъндър оюну” чнч ирээт бизде ътъър ктлдъ.

         Ошондуктан   замандаш,улуттун сыймыгы болгон оюндарыбыздын тарыхын билип,аздектеп,баалап,кийинки муунга бутундъй  ъткърп бер - биздин  чоё милдет.

______________________________________________________________________________________________

Улуттук спорт оюну кыргыз күрөш 

 

 

Даярдаган: Момунов Аскар

2ЭКр-14

Жетекчиси: А. Ж. Качкынчиева

Кыргыз күрөш

         Кыргыз элинин кылымдар бою ойнолуп келе жаткан “балбан курош” тагыраак айтканда “кыргыз курош”.Бул оюн “Манас”эпосундагы Кокотой хандын ашында ойнолуп откондугу бардыгыбызга эле белгилуу,ошондуктан кылымдардан бери келе жаткан кыргызымдын улуттук суйуктуу оюндарынын бири.

         Курош оюнуна жаштар да, чон кишилер да катышкан.Кобунчо эле чогулткан той-тамашада, ар кандай жыйында балбан баатырларды куроштурушкон. Курошто женген балбандарга байге берилген. Кыргыз эли эзелтеден эле балбан,баатырларды даназалап,алардын атын муундан муунга откорушкон. Себеби  кыргыз курошко катышуу бул бир  озунчо эрк болуп саналат. Мисалга ала кетсек Каба уулу Кожомкулду Кыргызстанда жашагандар гана эмес , буткул олкобуздун эли билет.Анын атын сыймыктануу менен аташып , кыргыз элинин спортунун сыймыгы катары баалашат.

         Курош оюну кок майданда,мектептерде же болбосо спорт сарайларында, таарынды тошолуп , устуно килем салынган жумшак жерде ойнолот. Оюнга 7 жаштан жогоруу эркек балдар катышса болот.Оюнчулар жашына, кучуно жана салмактык категорияларга  жашара топтолот.

         Катышуучунун спорттук кийимдери шым,мыгы жок бут кийимден, белбоодон турат.Белбоо кебез кездемеден жасалып,узундугу каршылаш оногунун муштуму оной эле откондой байланат.Катушуучулар болсо бут киймсиз мелдешке койо берилбейт.

          Кармашуунун  башталаардын  алдында  курошчулор килемдин эки бурчтарында  карама-каршы турушат, жарчы калыс ар бир курошчунун аты жонун, салмагын, спорттук разрядын, кайсы спорттук уюмга таандык экендигин жарыялап ортого чыгарат калыс аларга кыргыздын коюн колтук алышып курошуусун ыгын тушундуруп ошондон кийин курошчулор айкалышып, бири биринин белбоосунан алышат да, кошумча ышкырыктан кийин кармашуу башталат.

Калыстар тобуна болсо:

1.     Башкы калыс

2.     Акын орун басарлары

3.     Башкы катчы

4.     Убакытчы

5.     Жарчы жана врач кирет

  Куроштун эрежелери, уруксат берилген ыкмалары:

1.     Бутту кагуу

2.     Торой чалуу

3.     Колдон кармоо

4.     Моюндан алуу

5.     Чалкалап,озунон ашыра ыргытуу ж.б,

Ал эми тыйуу салынган ыкмалары болсо:

1.     Белден томон кармоо

2.     Атаандашын тизесин жогоруу бут менен чалуу

3.     Атаандашын буттарынан кармоо ж.б

Бир курошчунун жениши жана экинчи курошчунун женилиши,ошондой эле тен чыгуу кармашуунун жыйынгыты болуп саналат.Айрым учурларда курошчунун экоо тен женилди деп эсептелиши мумкун.Балбан курмашуунун томондогудой натыйжа менен утуп алышы мумкун:

1.     Таза жениш

2.     Упай боюнча жениш

3.     Кармашуунун убагында калыстар тарабынан 3 жолу эскертуу жасагандан кийин

4.     Каршылаш оноктуу мелдештен чыгаруунун натыйжасында аракетсиздик,эрежени бузгандык учун же болбосо оюнда майып болуунун натыйжасында кармашууну улантуудан баш тартканда ж.б,

            Ал эми жеке оюмдан айта кетсем баарыбызга белгилуу болгон 4-жылда бир отуучу дуйнолук олимпиадалык оюндарда,ойноло турган мезгилине карап кышкы жана жайкы болуп экиге болуп карайт,кыргыз курош болсо мезгилге карап болбой 4 мезгилде тен ойнолор турган оюн болуп саналат.

          Кыргыз куроштун азыркы учурдагы ролу ото маанилуу десек жанылышпайвыз,анткени баарыбызга белгилуу болгон кочмондор оюнун да кыргызымдын балбандары эн мыкты натыйжа корсотушкон. Анткени кыргыз курош канждайдыр бир дух берип,эркектик наамысты коргоону уйротот.

           Жеке сунушум болсо: Азыркы учурда куроштун туру коп десем жанылышпайм, эркин курошу,греко-рим курошу,дзюдо, самбо ж.б турлору бизге белгилуу жана ошолордун катарына кыргыз курошун олимпиадалык оюндарына кошсо болот деп эсептеймин, анткени кыргыз куроштун мааниси,оюн эрежелери, кийими алардан озгночо келет кооз оюн болуп саналат.

___________________________________________________________________________________________________________

                                                         

«КЫРГЫЗ ЭЛИНИН УЛУТТУК ОЮНДАРЫ-

                                                                          УЛУТТУН СЫЙМЫГЫ»

                                                               

аттуу студенттердин чълкъмдк илимий-

практикалык конференциясына

Кыргыздын улуттук оюну

«КЫЗ КУУМАЙ»

 

Даярдаган:  Мырзакулова Ажар

Тайпасы: 1СПр-17

Илимий жетекчиси: Назарбек уулу Майрамбек

 

Ош-2018

Кыргыз элинин улуттук оюну

«Кыз куумай»

      Кыргыз  элибиз  коомдо  ъзнчъ  калк  болуп  биригип  жашап  келе  жатканына  бир  топ  кылымдардын  жз  болду.   Ошол  кылымдар  ичинде  нечендеген  каада-салт,  жърългълърд  ошондой  эле  улуттук  баалуу  оюндарды  жаратып  турмушунда  ъзгъчъ  орунду  ээлеп,  канына  сиёип  келген.   Жашоо  шартыбызды,  элдик мурасыбызды,  даанышмандыгыбызды  чагылдырган оюндарыбыздын да тр къп.   Алардын ичинен кърнктс, ат  оюндарынын  эё эле негизгилеринин  бири-кыз куумай  улуттук  ат  оюну.

       Бул оюндун  келип  чыгуу  тарыхы  боюнча  бир  нече  оозеки  уламыштар  кездешет.   Алсак,  илгери  ъткън  заманда  кыргыз  эли  оор  турмушту  башынан  ъткърп  жаткан  мезгилде  кыргыз  бай-манаптарынын  бири  жашы  ътп  калса  да аял  алганды  токтотчу  эмес  экен.   Ъз  жактырып  калган  кыздарды  аялдыкка  ала  берч.   Ошентип  жргън  мезгилде  ъзнн  колундагы  малчысынын  бойго  жеткен  кызына  къз  тшп,  жактырып калат.  Аны да ъзнъ  никелеп  алууну  къздъйт.  Буга  макул  болбогон  малчынын  жаш  кызы  короодогу  жылкынын  биръъснъ  минип качып  жънъйт.   Ал  эми  тиги  бай  киши  болсо  ат  менен  артынан  кууп  жънъп,  бирок  жетпей  калган  деп  айтылат.   Ал эми  кыз  куумай  оюну  болсо  ошондон  улам  калып калган  экен.

       Дагы бир уламыштарга караганда,  бири-бирин  жактырып,  сйшп  жргън жаштар  ъз сйсн  билдир чн сйсн  арноо чн да  ат  стндъ  бири-бирин  кубалап,  оюн-клк  куруп  жршч  экен.   Мына ушундан  улам  кыз куумай  оюну  келип  чыккан.

        Кыз куумай  оюну  кудалашып  жргън  гана  кишилердин  урук-туугандарынын  жана  жамаат  элдеринин  айт  кндърндъ  боло  турган  оюну  болот.   Айт  эмес  кндър  болбойт.   Кыз  куумай  оюнунун  тартиби.   Кыз  куумай  оюну  алгач  эле  кызга  куда  болуп,  баласына  алып  берип,  ошол  кызды  келин  кылып  алууга кыздын  атасы  менен  уулдун  атасы  куда  болуп  жршът.  Уулдун  атасы  жыл  сайын  кудасына  топтоп,  мал  берип  кудасына  каттап  жрът.   Кыздын  атасы  кудасына  ичик,  кымкап  баштап  ноогу,  бейкасам  аралаштырып,  топтуу  чапан  кийит  кийгизип  жрът.   Уул  менен  кыз  чоноюп,  бойго  жеткенден кийин  кйъъ  баланы  кайынына  каттатып,  колуктусуна  учураштыра  баштайт.  Кйъъ клк  ат  жорго  жетелеп  барып,  беш он  кн  кйъълъп  жатып,  балдыз  жеёесине,  таанышып,  йръншп  кайын  ата,  кайын  энесинин  сыйын  кърп,  ырахаттанып  кайтат.   Ошол  учурларда  айт,  арапа  кндър  болот  деген  элдин  кубанычтуу  майрамдарын  тосуп  турган  кезде  «кйъъ  келип  калат  го»  деп  кыздын  ата-энеси  жана  айыл  апасы  эёсеп  турат.   Кыз  болсо  дагы  теётуштарын  жанына  алып  топтоп,  кыздар  шоодурай  басып,  кыздын  ар  жагындагы  булакка  барышып  кйъълърнн   ъгнк  келгендеги  оюн-тамашанын  болгондугун  кеп  салышып,  жръг  элеп-желеп  болгонсуп  кйъъс  келип  жргън  кыздар  айтарга  съз  таппай,  жуунуп,  назданып  кату  кубанычтын  элес  кърнгъндъй  нурлуу  жздър  ъзгърлп,  къздър  аркардан  козучасынын  къзндъй  болуп  зарыга  жолду  карай  ктшът.   Топтуу  кыздар  буластап  кайра  тартып  келатканда  майда-барат  кыздардан  башкачараак  катарлай  басып,  кйъъс  келип  жргън,  бойго  жеткен  кыздар  кимибиздин  жолдошубуз  келсе  чогуубуз  менен  келген  кйъънн  жанында  бололу  ээ  дешип  ъз-ъз  йлърн  бет  алышып  жънъшч.   Эртеё  ай  башы  деген  кн  жакшылап  малдардан  жетелеп,  эки  жолдошу  менен  кн  батарга  жакын  кйъъ  келип  калат.  Кйъънн  аттарын  минип  алып  балдар  чапкылап,  айылдарга  кабар  салып,  кыз-келиндерди  жыйнап  келишет.   Аёгыча «жездем  келип  калды»  деп  наркы  айылдын  балдары  чапкылап  келишет.   Ошол  айылдардын  балдары  башчылык  кылган  аксакал  кишиси: Ой  балдар  эки  кйъън  бир  йгъ  киргизип  бул  айылга  конок  кылгыла.  Эртеё  тигил  айылда  болсун  дегенде,  аксакалдын  айтканын  угуп  эки  кйъън  бир  йгъ  ктп,  бардык  кыз  келиндер,  боз  балдар  ошол  йдъ  болуп  оюн-клк ,  таё-тамашалар  менен  таёды  аттырышат.  Айбашы  болгон  кн  ар  бир  ъзън,  ар  бир  ъндрлърдън  ттн  чыгып ,  боорсок  салышып  балдарды  сыйлашат.   Айт  намазын  окуй  турган  жерди  къздъй  айыл-айылдан,  туш-туштан  топ-топ  болуп  убап-чубап  келе  жаткан  элди  къръсё.   Аксакалдар  жаш  балдарын  ээрчитип  алып  айылдарга  тшшп,  аттарды  казыктарга  байлап  коюшуп,  айттын  этин  жеп  отурганын  къръсз.   Кыз-келиндер  кмш  топчу  аркалыктарын,  шуру  кыргактарын  тагынып,  жасанып  алышып,  ар  бир  айылга  барышып  айттап  жршът.   Бул  айтташуу  менен  кн  бешимден  ътъ  берээр  маалда  туштагы  элдин  баары, бири  да  калбай  чогулуп,  обочороок  талаага  келишет.   Кйъъс  келген  кыздын  атасынын  айылында  казандатып  аттан-атты  жактырып  кйъънн  атасынын  элинен  кыз  кууганды  къръбз  деп  келген  элдин  аттарынан  тандап  туруп  он  чакты  жорго,  клк  аттын  ээри  менен  жыгып  алып,  атактуу  ъзнъ  бекем,  чыйрак  келиндерге  миёгизип  коюшат.   Ал  келиндер  элди  къздъй  келип,  кайра  айылды  карай  басып,  «мына-мына  кызды  азыр  алып  келебиз»   деп  чапкылай  беришет.  Эки  тараптын  эё  жарамдуу  атын  кызга  токуп  беришет.  /к  таккан  кундуз  жекей  бъркн  кыйшагыраак  кийгизип,  кмш  жргън  куюшкан,  къмълдрк  зъёг  токулган  атты  съълъкъткъ  чъмлткънсп  топтуу  кыз-келиндер  тегеректей  бастырып,  жакын  жеёеси  чукул  коштоп  алып,  жръг  элеп-желеп  болуп  турган  кйъъ  элдин  арасынан  камыёдата  карап  коюп  карап  турушат.   Аттын  камдап  жыгылып  калбасына  къз  жетип  жолдошуна  коштошкондой  болуп,  камданып  турду.

        Келин  атка  чыйрактыгын  кърсътп,  аттын  кулагы  менен  ойногон  кызды  чукул  коштоп  элди  аралай  кое  берип,  бери  бастыргыла  деп  бир  жигит  келип  кызды,  кйъън  къздъй  барып,  элдин  тъмънк  четинен  нарыраак  алып  барып  кйъъ,  кыздын  арасынан  он  беш   жыйырма  саржан  жерден  качырып  бергъ  болбойт.   Жеёе  берегирээк  бастыра  тш  деп  кйъъ  жолдош  кыстатып  турат.  Келин  дагы  сак  болуп,  силер  дагы  нарагыраак  бастыра  тшклъ  деп  атынын  башын  качуучу  жактан  бурбай  турат.  Бир  аз  убакытка  чейин  бири-бирин  алдаша  албай  турган  кезде  кйъъ  жолдош  кайра  тартып  кийиндечдъй  боло  тшп,  имериле  коюп  качырып  сала  берет.  Шакылдата  камчы  уруп  калыё  элдин  ортосундагы  къчъ  менен  кыз-кйъънн  атты  сабап  баратканын  къръсё.  “Аа  кудай  арбак  колдой  кър.  Ии,  ботом  деги  балдарым  жыгылып  элге  уят  болбогой  эле”  дешип  аялдар  турат. Кай  бир  белимчи  аялдар  “Апеей  ботом,  ушинтип  эле  алып  кетеби?”  деп  коюп  жанындагыларын  клдрп  тамаша  кылып  олтурушат. 

  “Ой,  кудай  сактай  кър,  ай  чунак  балдардын  чапканын  айт” деп  абышкалар  турат,  ъздър  андай  чаппай  койгонсуп.  Жеткирбей  кеткен  кызды  келиндер,  уландар  тегеректеп  алып  йнъ  жеткиче  йдн  жанында  бир  улак  пайда  болот.  ККыз  барары  менен  кемпирлер  аякка  суу  куюп,  къмр  салып  чыгып,  аттан  тшъ  электе  башынан  айлантып  ыргытып  жиберип,  аттан  тшър  менен  улакты  садага  чаап   жиберет.  Бер  жакта   турган  эл  дагы  бир  кызды  камдап  коюп,  жанакыдай  тр  менен  кыз  куудура  башташат.  “Анын  жеёеси  буйдалып  бура  тартып  калды,  же  кыз  атка  жакшы  чабалбай  койду”  дешип  кыз  жеткирип  салса  эл  съз  кылып  калышат.  Эми  башка  кыздардын  кйъълър  келе  элек  болсо  ошол  жердеги  келиндерди  аткарып  алып  кйъъснъ  куудуруп  ойной  берип,  кайсы  бир  ат  чаба  албаган  келиндерди  тамашалап  оюн-клк  менен  жылдыз  толгуча  туруп  карашат.  Ар  бир  айт  кндърдъ  улак  тартуу   кыз  куудуру  болот. 

  Эреже  боюнча  кызга  жигит  жетип  анын  бетинен  ъъп  ашыктыгын  билдириш  керек.  Ал  эми  жетпей  калса  оюн  тескерисинче  уланып,  кыз  жигитти  кууп   жигиттен  айырмаланып  аны  ъпкъндн  ордуна  камчы  менен  сабап  кирет.  Тарыхта  кыздан  камчы  жеп  бети – башы  канга  боелгон  жигиттер  жънндъ  да  кеёири  маалыматтар  кездешет.  Албетте,  бул  жигит  чн  ътъ  чоё  уят  болуп  саналган.  Утулуп  намыска  калуу  менен  бирге  кызга  йлън  укугунан  да  ажыраган.  Мындай  намыска  калбоо  чн  жигит  баардык  кч  менен  аракет  кылса,  кыз  дагы  ъз  жолдошун  жана  ъзн  уятка  калтырбоо  чн  кйъъснъ  жардам  берген.

      Оюндун  эрежелерине  жана  ътч  ордуна  келсек,  оюн  1-2 чакырым  келген  тптз  жерде,  талаада,  ат  майданында  калыё  элдин  кбългндъ  ъткърлът.  Оюнга  эё  биринчи  иретте  калыс болуучу адам  болуп  дайындалат.  Калыста  ышкырыктын  болуусу  шарт.  Кыз  куумайга  15-17  же  андан  жогорку  жаш  курактагы  бойго  жеткен,  кудалашылган  кыз-жигиттер  улуттук  кийимчен  ойношот.   Оюнга  минилч   аттар  мурунтан  суутулуп,  ртктънът.   Ат  чабууну  аштоочу  жер  жана  съзсз  мара  белгиленет.   Калыс  адам  кыз-жигитти  аттарына  мингизип,  ат  чабууну  баштоочу  жерге  алып  келип,  оюнду  баштатат.   Оюндун  башталышына  белги  кылып  калыс  ышкырыкты  йлъйт.   Кыз  качатда  жигит  кууп  жънъйт.   Катышуучулардын  саны  2  кишиден  20  кишиге  чейин  болот.   

       Чынында  кыргыз  элинде  къп  оюндар  бар.   Алардын  ар  бири  ъзнчъ  бир  кчкъ  ээ.   Ъзгъчъ  орунду  ээлеп  турат.   Ат  жалында  эркин  ойноп,  къчп-конуп  жргъ  шай  жаралган  жоокер  элдин  кулк  мнъзнъ,  улуттук  ъзгъчългнъ  жараша  сандаган  кыймылдуу  оюндар  бар.   Ал  оюндар  азыр  биз  жашап  жаткан  кндъргъ  да  жетип,  кай  бирлери  кээ  бир  себептер  менен  социалдык  мазмунга  жараша  ъзгърлъргъ  дуушарлаган.   Буга  мисал  катары  кыз  куумай  оюнунун  ойнолуу  тартибин  алып  кърсък  болот.   Мурунку  заманда  кыз  куумай  оюнунун  айт  кндър  гана  ъзгъчълк  менен  ойношкон.   Ал  эми  азыркы  мезгилде  болсо  булл  оюнду  унутпоо  жана  мындан  ары  сактап  калу  чн  ар кандай  майрамдарда  жана  той-аштарда  ойнолуп  келип,  эрежелери  менен  тааныштырылат.

  Эл  тагдырында  къмъктъш  оюндар  адам  коомунун  баардык  мезгилдеринде  ъмр  срп,  доордун  ънгшнъ,  ъзгършнъ,  талабына  жараша  жаёыланып,  алымча-кошумчаланып,  ар  кандай  сапаттарга,  трлъргъ  ътп,  тбълкт  жашоосун  улантаа  берет.

  Ата-бабабыздын  бизге  калтырган  тарыхын,  мурасын  сактоо  жана  аны  кийинки  урпактарга  ошол  бойдон  ъткърп  бер  биз  чн  ыйык  милдет  болуп  саналат.  Ошон  чн  бул  милдетти  ыйык  сезип,  жоопкерчиликт  болуп  анны  сактайлы,  улуттук  оюндарды  ойной  жръл.  

Колдонулган адабияттар:

1.«Кыргыздар.Санжыра,мурас,салт»

 Кеёеш Жусупов. Бишкек-1991-ж

2.«Эл таануу»

Кадырбаева.Б. Токторбаева.Г.  Турумбаев.Н. 

Бишкек-2007-ж

Интернет булактары:

 http: Wikipedia.org

 http: super.кg

________________________________________________________________________________________

Кыргыздын улуттук оюндарынын тарыхы»

 

                                                         

                                                           Даярдаган: Тентиева К.

                                                           Жетекчиси: Бакиева С. Т.

                                                           Тайпасы:  2СПк-16

Кыргыздын улуттук оюндары

          Ар бир эл озунун салты ,урп-адаты менен гана эмес оздоруно тийешелуу  болгон (салтык), улуттук оюндары менен да айырмаланат. Ал эми кыргыз элинин улуттук оюндары болуп ордо, тогуз коргоол, оромпой, думпулдок, ак чолмок, ангилдик,уюм тууду, селкинчек, упай жана башка ат оюндарынын турлору эсептелет. Кыргыз эли оз  жашоо тарыхында татаал жолдурду басып отуп, эли жерин, маланын ал тургай коншулаш жашаган тектеш тилдуу калктарды да сандаган жоодон, табийгаттын катаал кырсыктарынан коргоп келген. Ошону менен катар оз биримдигин, урп-адатын , салтын кылымдар бою тузулгон маданиятын коонортпой сактаган. Не бир ажайып ыр  куулор,  элдик кол онорчулуктун турмон туру, макал ылакаптар,  жомоктор  ал эмес залкар эпосторго чейин тилден дилге откоро аздекелип эс акылдын  кудурети  менен ушул кунго жетти.

Ат жалында эркин ойноп, кочуп конуп журууго жай жаралган жоокер, элдин кулк мунозуно улуттук озгочолугуно жараша сандаган кыймылдуу ондарды ойлоп табышкан. Ал оюндар  азыр биз жашап жаткан кундорго да жетип , кай бирлери социалдык мазмунга жараша озгоруулорго дуушарланган.

                                 Негизинен ал оюндарды элдин ой тилеги, умуту , кубанычы, окунучу, эрдиги , эркиндик тендикке умтулуусу , адилеттик , акыйкаттык учун болгон курошу камтылган. Ал оюндардан элдик педагогиканын мыкты улгулору , элдик терен философиялык коз караштар, улуттук озгочолук корунуп турган.

                               Эл тагдырына жомоктой, оюндар - адам коомунун бардык мезгилдеринде омур суруп, доордун онугушуно, озгорушуно, тамагына жараша жаныланып, алымча кошумчаланып,ар кандай сапаттарга, турлорго отуп, туболуктуу жашоосун уланта берген. Элдик маданияттын, доолоттун айныгыз болугуно айланат. Ага умтулган адамзат доорунун  озгоргус жолдошу болгон. Баарынан да калкты, дене тузулуш жактан жеткилен тарбиялоодо  кооздукка, сулуулукка  умтулууда бирден бир курал - бул кыймылдуу оюндар , ыр куулор, санат санжыралар ,жанылмачтар, табышмактар болгонун эчким тана албас. Кыргыздар да эл болуп жаралгандан оздоруно муноздуу ар кыл доорлорго, мезгилдерге, ошол кездин социалдык шартына жараша ошого таандык оюндарды жаратышкан .Эл канчалык кочмон омур суруп , сабатсыз болгонуна карабай калын калкты башынан откоргон омурун элесин унутулгус кылыш оюн онуруно калтырып, келечек урпактарга белек катары сактап келиптир. Ар бир оюнду откоруудо ага катышууга оюнчулардын жаш курактарын, даярдыктарын, жекече озгочолукторун, жынысын, оюнда колдонулучу аспаптарды, оюн откорулуучу жайларды эсепке албай коюуга болбойт.

                             Сунуш кылынган оюндардан ар турдуу шарттарда уюштуруп жана колдонуш учун, каалаган жерди тандап алууга кыйынчылык тузулбойт. Маселен аспаптар , оюн откоруу учун жай,элдик майрамдарда, айыл чарба эмгекчилердин куну белгиленген шандуу кундордо, тойлордо, нооруз майрамын майрамдоодо же болбосо жон гана кундолук  ар кандай кружоктордо каалаган оюндарды тандап алып откоро берсе максатка ылайык болот .

                                       Эл болгон сон ай тилеги, умтулуусу, умуту,жакшылык, жамандыгы окшош эмеспи. Ошондуктан , кээ бир оюндардын аттары, аткарылышы башка калктын оюндарына окшош болушу да табигый нерсе. Айрыкча, коншулаш Орто Азия жана Казакстан жумуруяттарынан биздин эл- дегидей туркун оюндары азбы, коппу жолуктууруга мумкун. Элдик оюндардан мааниси канчалык зор экендиги ар бир гражданга белгилуу. Бул тууралуу мына кечээги эле болуп откон эл депутаттардын курултайында олуттуу соз болду. Айрыкча социалдык экономикалык тузулушту кайра курууну тездетууго чон мааниге ээ экендиги баса белгиленди. Анткени , элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана конуугулор эмес патриоттуулукка, интернационалдык тарбияда, негизги – гуманитардык умтулууну, улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда берген таасири чын.

Ак чолмоктой кызык оюн жок эле

Бир башкача чууга толуп айлана

А  конулдор куунак эле, шок эле

Кок асмандан козун салып ай гана

                                  Кыргыз элинин эн байыркы оюндарынын бири болгон - ак чолмок. Оюн каалаган жерде  ойнолот. Кыз – улан аралаш ойнойт. Оюнчулар жашына жараша жатка болунушуп, оюнга калыс шайлашат. Ар бир жаатка ат коюлат. Маара белгиленет “ Ак чолмок” узундугу соомчо келген ак соок (бодонун шыйбылчагы) жоонулган же ак менен сырдалган жыгач болот.                       Калыс оюнчулардын бардыгына ак чолмокту корсотуп, андан кийин оюнчуларды тескери каратып тургузуп, алар чолмок кайсыл тарапка ыргытылганын билбей калыш учун бир тарапка таш, экинчи тарапка ак чолмокту ыргытат. Ыргытылган ак чолмоктун кайсы жерге тушконун баамдоого эки жак тен даяр турушат. Тушоор замат жапырт чуркашып  ак чолмокту издей башташат. Биринчи тапкан оюнчу оз жаатынын атын унун бийик чыгарып атайт да, маараны коздой чуркайт. Атаандаштары ак чолмокту тартып алууга аракеттенишет.Ал тарттырып жибербей буйтай качып, жазгырып же онокторунун бирине бере салууга аракеттенет. Эгерде атаандаштары тартып алса, алар да оз тобунун атын кыйкырып атап качууга тийиш. Ак чолмокту маарага алып келген жак кайра ыргытат. Ак чолмокту биринчи алып таштаган жаатка бир упай берилет.Оюн эрежесинин  так сакталышына коз салат. Эрежени оюнчулар бузган мезгилде ышкырык  белги берип оюнду токтотушат.Калыстын буйругун аткарбаган оюнчу оюндан чыгарылат.Оюндун жыйынтыгында кайсы жаат коп упай топтосо ошол жаат утат. Упайлар барабар болуп калса,кайсы жаат эрежени аз бузса, ошол жаат утат.Ак чолмокту талашууда кийимден, колдон, буттан тартпастан, туртпостон, оюнчунун  колундагы ак чолмокту гана алууга аракеттенуу керек. Оюн куч сынашмай оюндарынын катарына кирет.Оюн кобунчо айлуу тундо коп ойнолот. Бул оюн ак чолмок деп аталат.

___________________________________________________________________________

Салбуурун бүткүл дүйнөлүк көчмөндөр оюнунда.

Даярдаган: Акылбекова Вилюра.

Тайпасы: 1спр-17

Жетекчиси: Урмамбетова А.А.

 

1.Салбуурун деген эмне?

    Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгүн түзгөн Константин Юдахиндин эмгегинде, Салбурун же Салбырын сөзү мындайча чечмеленет: "Жоокердик мүнөздөгү аңчылыктын түрү" деп. Кыргыздын эски сөздөрүнүн бири. Колунда кушу, ийининде жаасы, жанында тайганы болсо аны "салбуурунчу", ал эми айдакчы болуп жардам бергендери "карасанчы" аталган.

 

   Салбуурун деген сөздүн этимолгиясын түшүндүрө кетейин. Байыркы көчмөн эл алгыр кушту "салбар" деп, ал эми аңчылыкты "уу" деп аташкан, ошондуктан салбар менен ууга чыгуу деген сөз жыйнагы "салбуурун" деп кыскарып аталып калган. "Салбуурун" кыргыз элинде "салбурун", "салбырын" деп дагы аталып келет. Бирок туура айтылышы "салбуурун".

 

   Салбуурун - байыркы элибиздин маданияты. Өзүнө спортту, илимди камтыган туюнтма. Салбуурун - бул жөн эле улуттук оюн-зооктун түрлөрүн жайылтып тим болгон эмес. Мергенчилик, мүнүшкөрдүк, саяпкердик өнөрдүн баары кыргыздын турмуш-тиричилигине, жашоосуна тыгыз байланышып келген. Ал көчмөн элдин цивилизациясынын айрылгыс бир бөлүгү болгон. 

   Мунушкор - алгыр куштарды (буркут, ителги, карчыга, кыргый, турумтай) таптап, ундокко келтирип, илбээсин менен андарга сала турган киши. Куштарды таптоодо алгыр куштардын кичине-чонуна, алгырлыгына карата бири биринен бир аз айырмаланат. Алардын озулоруно жараша мунушкор билгичтик менен мамиле жасайт.

2.Салбуурун озуно кандай оюндун турлорун камтыйт

   Оюндун турлору:

1.     Куш салуу

2.     Буркут салуу

3.     Далба ойнотуу

4.     Тайган жарыш

   Куш салуу — куш агытып, мергенчилик кылуу, аң уулоо, тапталган алгыр куштарды (бүркүт, ителги, шумкар, ылаачын ж. б.) аңчылыкта пайдалануу.Мында карчыга куштарды үндөккө чакырып сынашат. Кимдин кушу алыстан келсе ошол салбуурунчу калыстар тарабынан жеңүүчү деп табылат. Куш салуу өнөрү аңчылыктын эң барктуу түрү болгон.

    «Буркут салуу»

    Мында бүркүттү чыргага учуруу жана үндөккө чакыруу кирет. Бул эки көнүгүүдө тең бүркүттүн учкан ылдамдыгы калыстар тарабынан бааланып турат.

Катышуучулар бүркүттөрүн төмөнкү көнүгүүдө сынашат: «Чырга» жана «Үндөк».

  «Чырга». Мында ар бир бүркүтчү (мүнүшкөр) өзүнүн бүркүтүн ат менен сүйрөп чапкан түлкүнүн терисинен жасалган чыргага агытат. Талап боюнча бүркүт орточо ылдамдыкта сүйрөлүп бараткан чырганы кууп жетип,кармап калышы керек. Бул жерде бүркүттүн ылдамдыгы да бааланат. Ушул көнүгүүлөр аркылуу бүркүттүн даярдыгы аныкталат. Бүркүтчүгө упай берилет. Эреже боюнча бүркүтчү бир гана жолу чыргага кое бере алат.

  «Үндөк». Бул мелдеште бүркүт 200 алыстыкта кармалат. Анан белги берилгенден кийин аңчы колуна кармаган жемди көрсөтүп бүркүтүн чакырып алышы керек. Мында бүркүттүн мүнүшкөрдүн колуна учуп келиш убактысы бааланат. Ар бир мүнүшкөргө бир гана жолу үндөк салып чакырганга уруксат берилет. Ал атчан же жөө болушу мүмкүн.

 

    Бүркүттөн кийинки кыргыздар өтө аздектеген куштардын бири — ителги. Ителгинин томогосу тартылганда эң оболу жер менен жер болуп жөнөп, он-он беш кадамдай калганда асманга октой түптүз атып чыгат. Илбээсинге төбөсүнөн тийип, тебет. Бир эле томого тартканда 15—17 тоодакты тээп түшүргөн шумкарлар бар 

«Далба ойнотуу»

Адатта ителги менен ылаачынга далба ойнотот. Мында салбуурунчу ортого чыгып кушту эркин учуруп, колундагы көгүчкөндөн жасалган кепти айлантып асмандагы кушту чакыра баштайт, ал куш талап боюнча асмандан шукшурулуп келип айланып жаткан далбаны тээп кетип туруш керек. Ар бир катышуучуга 3 мүнөттөн убакыт берилет, далбаны канча жолу тээп кеткендиги атайын калыстар тарабынан саналат.

«Тайган жарыш»

    Тайган жарыш» - ага жалаң алгыр тайгандар катышат. Тайгандардын күлүктүгү 350 метр аралыкты канча убакытта чуркап өткөнүнө жараша баланат. Тайгандар коендун же түлкүнүн терисинен жасалган чырганы саатына 60-65 км ылдамдык менен сүйрөп чапкан атчандын артынан чуркашы керек. Судьялар кайсы тайган алдыга озуп чыкса ошого упай берет. Белги берилгенден кийин 5 тайган удаа кое берилет. Тайгандардын породасына жараша өз-өзүнчө жарыштырылат.

3.Салбуурун Кыргызстанда качантан баштап кайра колдоноло баштаган

"Мээлей алып, боо тагып, 
Ит агытып куш салып. 
Илмек кылып жаа атып, 
Салбурундап жер чалып
…"

деген саптар «Манас» эпосунда да айтылат. Көчмөн элинин мал багуудан кийинки ишмердүүлүгү, же болбосо кесиби аӊчылык болгону белгилүү. Кыргыз эли муну кесип катары гана эмес, өзгөчө өнөр, искусство катары баалап келишкен. Канчалаган кылымдар өтсө да, ата-бабадан келе жаткан өнөр унутулбай келет. Бул маданиятты өлкөбүздө гана эмес, бүтүндөй дүйнө жүзүнө таанытууну максат кылышыбыз керек.2006-жылы Кыргызстанда Салбуурун федерациясы тузулгон.

4.Салбуурун боюнча Дуйнолук Кочмондор Оюндарына дагы кайсы мамлекеттер катышат?

1.      Казакстан

2.      Монголия

3.      Туркмонстан

4.      Озбекстан

5.      Орусия

6.      Катар

7.      Бириккен Араб Эмираттары

8.      Грузия 

____________________________________________________________________________________

Эр эёиш,  оодарыш- улуттук этноспорт катары

                                                                   

Аткарган: Абдыкалык кызы Анара

Тайпасы: 2СПк-17

Жетекчиси: Жумаева Ж. Т.

 

Эр эёиш,  оодарыш – улуттук этноспорт катары

Дйнъдъ    кръштн   эмне  деген   гана  трлър  кездешпейт.Эркин кръш,  классикалык  кръш, самбо,ат стндъ ойнолуучу оюндар   ж.б.   Булардын   ар  биринин  ъзнчъ   ъзгъчълктър ,айырмачылыктыры   бътънчълктър   бар.  Мисалы ;  классикалык кръштъ  белден  ъйдънк  дене  бълкчълърнъ  гана ыкма жасоого туура  келсе  эркин  кръштъ  классикалык  кръштън айырмаланып белден    ылдыйкы   бълктърнъ   да   ыкма   жасоого   уруксат  берилет .  Бирок         бул         оюнда    кийимден    кармоого      кол         бутту    кайрып      коюга   муунтуга     тыюу     салынат. Бул тыюу салынган     ыкмалар    самбоодо    толугу    менен       колдонулат .Булардан    сырткары  дйнъ    элдерине    кръштн        къптъгън  трлър     кездешет . Ал   эми    кыргыз    элде    эч    бир         элден кръшнъ    окшобогон     ътъ   оргиналдуу    ътъ    кызыктуу  кръш оюну    бар. Ал  ат    устундо   кръш    тактап    айтканда  оодарыш оюну .Ооларыш    оюну   эл  арасында  эр   эёиш  да  деп     аталып келет .Оодарыш    кръштн    ъзгъчъ    тиби   экендигин     белгилъъ максатында   «Ат  стндъ   кръшът   деп   жазып жатабыз.Элибизде  эч  качан   ат стндъ   кръшът  деп   айтылбайт .Ат  стндъг    кармашууну   эёиш   деп    аташкан  .Бул оюндагы     кармашуу     эёиш деп аталгандыгына   байланыштуу оюндун    атты   да  эр  эёиш  деп   аталат .Оюндун     жршндъ балбандардын    бири    экинчисин    аттан   оодарып   тшш керек .Оюндагы    негизги    максат    аттан   оодарып тш болгондуктан  Оодарыш съз келип чыккан

          Элибиздин ат оюндарынын къпчлгнн келип чыгышы согуш ънърнъ байланыштуу .Байыркы жоокерчилик заманында согуш тез-тез болуп турганына байланыштуу кыргыз жигиттерине согуш ънърнъ мыкты ъздъштргъ  туура келген .Ал учун машыгуулар тынымсыз ътп туруу керек . Ал эми аскердик машыгуулар дээрлик ат стндъ ъткърлгън. Атты чаптырып бара жатып артка карап минип алуу кайра алдына карап атты бир жагына  капталына жабышып алып жаткан октон жашынып ат стндъ кылыч ойнотуу ат стндъ куралсыз кармашуу ънърлърнъ машыгышкан. Ат стндъ мыкты ойногондорго ъзгъчъ маани берилип аттын кулагы менен теё ойногон деп мнъздъшкън. Ошондон улам аскердик машыгууларда ат стндъ ойноо эр сайыш кийинчерээк ъз маанисин жоготуп эл арасында ойнолбой калганы болбосо, калганы улуттук ат оюндарыбыз бгнк кнгъ чейин сакталып келди.

        Булардын ичинен эр эёиш жогорку  аскердик машыгуу ънърлърн ат стндъ куралсыз кармашууда келип чыккан болушу мумкун. Бирок кыргыз жашоосунан энциклопедиясы болгон «Манас» эпосунда бул оюн туралуу эскертилген.

         Оодарыш оюну къбнчъ аш тойлордо ъткърлп келген. Эреже боюнча эки уруудан бирден балбан чыгып ат стндъ кч сынашат. Оодарышка тшкън балбан кчт гана болбостон ътъ жъндъмд жана ат кулагы менен теё ойногон чабендес болушу керек. Эгерде ал кчт болу пат стндъ олдоксон болсо анын эсеби оёой эле таап коюшат. Мындан сырткары оодарыш оюну айлкерликти, мыкты ойлонууну, акылдуулукту талап кылат. Анткени жалгыз гана оодарыш эмес, къпчлк спорт оюндары каршылаштардын акыл кармашуусунан турат. Ал эми кчтн кармашуусу экинчи кезекте турган кърнш «кч атасын тааныбайт» деп бекеринен айтылган эмес.

        Байыркы убакта балбандар эёишке чыгаарда башына топу, шым, ътктън башка кийим кийген эмес. Азыр болсо оодарышка кабырга съъг катып кчкъ толгон он тогуз жаштан жогору курактагы ден соолугу мыкты жигиттер гана катыша алышат. Атайын беш салмак тр белгиленген, жетимиш киллограмм  орто салмак, сексен киллограмм оор салмак. Мелдешке калыё къйнък,  калыё ътк кийип бел боо байланат. Ар бир кармашуу он мнъттън туруп кырк беш метрден кем эмес тегиз аянтчада ъткърлш зарылю Оодарышта атандашын курдан, колдон жана зънгдън чыгаруу чн буттан кармоого, тулку боюн кучактап алууга, моюнунан кучактап алганга, буту менен атаандашын аттын таканчактоого тртк берген. Бул оюнда муштоого, камчы менен урууга, кол манжаларын кайрууга же атын тебгъ уруксат берилбейт. Оодарышта жеёиштин эки тр бар. Эгерде балбандардын бири экинчисин аттан оодарып тшрсъ, чогулткан упайларынын негизинде жеёиш ыйгарылат. Атаандашынын денесин кайсы гана мчъс болбосун жерге тийген учурда оодарылып тшт деп эсептелет . Упай саны бирдей болгондо кармашуу теё чыгат. Бул упай жеёиш деп аталат .

          Оодарыш  оюну – ат оюндарынын бири ошондой эле аталаган оюнда кръштн элементтери къп .Ошондуктан муну ат стндъгу крош оюну катары карасак болот .Бул оюн боюнча уюштуруу иштери    жигердуу    жргзлп     турат. Одарыш оюнунун     келечеги    али    алдыда

Адабияттар:

     1.Кыргыз энциклопедиясы. Б. 2001.

   2.Интернет ресурстар 


 

            

 

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕР// ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ

ЮРИДИКАЛЫК КОЛЛЕДЖ

 

«Мамлекеттик тил жана чет тилдер»  кафедрасы

                                Доклад

 

Тема: «Улуттук оюндардын тарбиялык мааниси»

Даярдаган:               Окутуучу  Кыбыева З.Ж.

   

         Ош шаары-2018

   Тема: « Улуттук  оюндардын  тарбиялык  мааниси»

                                                     План:                                                                                                                                                                  

1. Кириш съз.

2. Улуттук  оюндардын  трлър.

3.Съз  оюндары.

4. Ырым- жырым  оюндары.

5.Улуттук  оюндардын  тарбиялык    мааниси.

6. Корутунду.

        Ар  бир  эл  ъзнн салты,рп-адаты менен гана эмес ъздърнъ  тиешел  болгон  (салттык)  улуттук  оюндары  менен  да  айырмаланат. Ал эми   кыргыз  элинин  улуттук   оюндары  болуп  ордо, тогуз  коргоол,  оромпой,  дмплдък, ак  чълмък, уюм  тууду,  селкинчек,  упай  жана  башка   ат  оюндарынын  трлър  эсептелет.                                                              

          Кыргыз  эли  ъз  жашоо   тарыхында  татаал   жолдорду  басып ътп,эли-жерин  ал  тургай  коёшулаш  жашаган  тектеш  тилд   калктарды  да  сандаган  жоодон, табийгаттын   катаал   кырсыктарынан  коргоп   келген.  Ошону   менен  катар   ъз  биримдигин,рп-адатын,салтын,кылымдар  бою  тзлгън  маданиятын   къънъртпъй  сактаган.  Не бир ажайып ыр-клър,элдик кол ънърчлктн  тмън тр,макал-ылакаптар,жомоктор,ал эмес залкар эпосторго чейин  тилден  дилге  ъткъръ аздектелип,эс-акылдын кудурети менен  ушул  кнгъ  жетти.

           Ат жалында  эркин  ойноп,къчп-конуп жргъ шай жаралган жоокер  элдин кулк-мнъзнъ,улуттук ъзгъчългнъ жараша сандаган кыймылдуу оюндарды ойлоп табышкан. Ал оюндар азыр биз жашап жаткан кндъргъ да жетип,кай бирлери социалдык мазмунга жараша ъзгърлъргъ дуушарланган.

           Негизинен,ал оюндарда элдин ой-тилеги,мт.кубанычы,ъкнч.эрдиги,эркиндик-теёдикке умтулуусу, адилеттик,акыйкаттык чн кръш камтылган. Ал оюндардан элдик педагогиканын мыкты лглър,элдин тереё философиялык къз караштары,улуттук ъзгъчълк кърнп турат.

   

         Эл тагдырына къмъктъш оюндар   адам коомунун бардык мезгилдеринде ъмр срп,доордун ънгшнъ,ъзгършнъ,талабына жараша жаёыланып алымча-кошумчаланып.ар кандай сапаттарга, трлъргъ ътп тбълкт жашоосун уланта берген. Элдик маданияттын,дъълъттн айныгыс бългнъ айлантат. Ага умтулган адамзат доорунун ъзгъргс жолдошу болгон. Баарынан да калкты дене тзлш жактан жеткилеё тарбиялоодо,кооздукка,сулуулукка умтулууда бирден-бир курал бул-кыймылдуу оюндар, ыр-клър,санат-санжыралар,жаёылтмачтар,табышмактар болгонун эч ким тана албас.

              Кыргыздар да эл болуп жаралгандан  бери ъздърнъ мнъзд ар кыл доорлорго,мезгилдерге,ошол учурдун социалдык шартына жараша ошого таандык оюндарды жаратышкан. Эл канчалык ъмр срп,сабатсыз болгонуна карабай калктын башынан ъткъргън ъмрдн элесин унутулгус кылыш,оюн ънърндъ калтырып,келечек урпактарга белек катары сактап келиптир.Ар бир оюнду ъткърдъ ага катышууга оюнчулардын жаш курактарын,даярдыктарын,жекече ъзгъчълктърн,жынысын,оюнда колдонулуучу аспаптарды,оюн ъткърлч жайларды эсепке албай коюуга болбойт.

           Сунуш кылынган оюндардан ар трд шарттарда уюштуруп жана колдонуш чн каалаганын тандап алууга кыйынчылык тзлбъйт.Маселен: аспаптар,оюн ъткърч жай, элдик майрамдарда айыл чарба эмгекчилеринин кн белгилеген шаёдуу кндърдъ,тойлордо,нооруз майрамын майрамдоодо,же болбосо жън гана кндълк машыгууларда,ар кандай ийримдерде каалаган оюндарды тандап алып ъткъръ берсе,максатка ылайык болот.

          Эл болгон соё ой-тилеги,умтулуусу,мт,жакшылык-жамандыгы окшош эмеспи.Ошондуктан,кээ бир оюндардын аттары,аткарылышы башка калктын оюндарына окшош болушу да табигый нерсе.Айрыкча,коёшулаш Орто Азия жана Казахстан жумуриатынан биздин элдегидей тркн оюндарды азбы,къпп жолуктурууга ммкн.Элдик оюндардын мааниси канчалык зор экендиги ар бир инсанга белгил.Бул тууралуу мына кечээги эле болуп ъткън  депутаттардын  курултайында олуттуу съз болду.Айрыкча,социалдык экономикалык тзлшт кайра курууну тездетдъ чоё мааниге ээ экендиги баса белгиленди.Анткени,элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана кънглър эмес,патриоттуулукка,интернационалдык тарбияда,негизги- гуманитардык умтулууну,улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда берген таасири бар.

                    Улуттук оюндар

 

1.Ат секиртмей.                                                                                                                                          

  2.Багалак.                                                                                                                                                      

3.Орто топ.                                                                                                               

4.Токол эчки.                                                                                                                                                                                   

5.Урмай уруу.                                                                                                                              

6.Съък сындырмай.                                                                                                                                                                 

 7.Ит тартыш.                                                                                                                                

8.Кулакка чапмай оюну.                                                                                                                                

9.Тъъ чечмей.                                                                                                                                                                    

10.Чатышмай.                                                                                                                                                     

11.Келин жарыш оюну.                                                                                                            

 12.Чкъ бекит.                                                                                                                                          

13.Так орун.                                                                                                                            

14.Кыз куумай.                                                                                                                                

 15.Ак чълмък.                                                                                                                                                           

16. Жоолук таштамай.                                                                                                                  

17.Ак терек,кък терек.                                                                                                                               

18.Аркан тартыш.                                                                                                             

 19.Топ таш.                                                                                                                                                            20.Жашынмак.                                                                                                                                                                                    21.Качмай топ.                                                                                                                                         

 22.Таламай.                                                                                                                                           

23. Селкинчек.                                                                                                                                   

24.Шакек салмай.                                                                                                                                           

25. Тогуз коргоол.                                                                                                                                                

26. Ат чабыш.                                                                                                                                                        

27.Оодарыш.                                                                                                                                                                       

28.Улак тартыш.

           Улуттук оюндарды ъткър тартибине жараша негизинен тъмъндъгдъй трлъргъ бългъ болот.                                                                                                

1.  Жгрп жрп ойнолуучу оюндар.                                                                                                           2.  Секирип ойнолуучу оюндар.                                                                                                                            3.  Аспаптарды атып,таштап,уруп,ыргытып жана чертип ойнолуучу оюндар.                                                                4.  Карда жана музда жылгаяктап жрп ойнолуучу оюндар.                                                                                                   5.  Оордуктарды кътърп жана бир жерден экинчи жерге алып барып ойнолуучу оюндар.                                                                                                                                         6.  Жекеме-жеке чыгып ойнолуучу  оюндар.                                                                                                     7.  Эриккенди жазуучу оюндар.                                                                                                                                                8.  Съз оюндары.                                                                                                                                            9.  Эмгектен жана ырым-жырым оюндары.                                                                                10. Искусствого байланышкан оюндар.                                                                                11. Аттын стндъ баратып ойнолуучу оюндар.                                                                                                

         Тъмъндъг улуттук оюндардын тарбиялык маанисине кеёири токтололу:

 1. Кызыл байрак,ак байрак.                                                                                                                                                                     Оюнчулардын  саны:       16-20 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтча,талаа.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   желекчелер.                                                                                                            

Оюндун  эрежеси: Жетекчи шайланат,калгандар эки топко бълнът.25-30 метр арлыкка бир катар болуп бетме-бет турушат.Катарда биринчи болуп турган оюнчу колуна желекчени алат. Башкаруучунун буйругу боюнча кезеги келген бала колуна желекче алып,атаандаш болгон оюнчулар тобунун артынан  жгрп ътп келгъ тийиш.Кайсы топтун акыркы оюнчусу желекчени катарда биринчи болуп турган катышуучуга тезирээк жеткирип берсе,алар жеёишке жетишет.Оюнчулардын саны эки топто теё бирдей болушу керек. Желекчелердин бири ак,экинчиси кызыл  болушу шарт. Желекчелер жок болуп калган убакта алардын ордуна бет аарчыларды,баш кийимдерди,камчы саптарды колдонсо болот.                                                                                                                                                          

     Тарбиялык мааниси:  Кч, ылдамдык тарбияланат,биримдикке чакырып,тартипти сактоого йрътът.                                                                                                                         

2.  Къз таёмай.                                                                                                                                                                    

Оюнчулардын  саны:        3-15 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтча,талаа.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   жоолук.                                                                                                                                                                  Оюндун эрежеси:  Оюнчулардын санына жараша тегерек сызылат да, кезектеги оюнчунун  къзн жоолук менен таёгандан кийин оюнчулар тегеректен чыкпай,къз таёылган балага карматпай качууга аракеттенишет. Къздър таёылган оюнчу алардын биръъсн кармоого умтулат.Эгерде биръъсн кармап алса, алар  бири-бири  менен алмашкандан кийин оюнду кайрадан башташат.Ошентип,оюн каалаган убакытка чейин уланышыш ммкн.Аз убакытта къп оюнчуну караган бала жеёч болот.

Тарбиялык мааниси:   Сезгъ,угууга,къёл коюуга,тартипти сактоого йрътът. 

3. /ч тапан.                                                                                                                       Оюнчулардын  саны:        2-5 киши.                                                                                                                                                                                Оюн ъткърлч жер:     аянтчада.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   чкъ.                                                                                                                                                                  

Оюндун эрежеси:  Оюнчулар бири-биринен 3-10 метр аралыкта эки сызык сызышат.Биринчи сызыкка чкълър тизилет.Экинчи сызыктан кезектеги оюнчу колундагы сака менен тизилген чкълърд ч тапандык арлыктан алысыраак атууга аракет кылат. Эгерде аткан сака сызыктагы чкълъргъ тийбей калса,же тийген чкълър ч тапан аралыкка жетпей калса,чкълъркайрадан ордуна коюлгандан кийин кезек кийинки оюнчуга ътът.Оюн казынада чкълър калбай калгыча уланат. Къп чкъ уткан оюнчу жеёч болот.

Тарбиялык мааниси:   Баланын ийилчээк болуусун шарттайт,туура мээлъъгъ, чамалоого,кыймылдарды так аткарууга йрътът. 

4. Ат секиртмей.                                                                                                                       Оюнчулардын  саны:        2-5 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     талаа, ипподром.                                                                                                                                                                                                                                                                                            

Оюндун эрежеси:    Оюнчулар аттарга минип, аларды секиртч жерди тандашат.Андан соё аттарын бир аз клънтп,чаап келгенден кийин белгиленген аёдан секиртип ътгъ аракеттенишет.Бир нече оюнчунун бир убакытта атын секиртгъ,бир-бирине тоскоолдук кылууга,оюндун кезегин жана шартын бузууга болбойт.Оюн каалаган убакытка чейин уланышы ммкн.Аёдан аттары секирип ъткън оюнчулар оюндун жеёчс болот.Оюн эшек секиртмей, топоз секиртмей,качыр секиртмей, ъгз секиртмей,тъъ секиртмей деп бълнъ берет.                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Тарбиялык мааниси:   Шамдагай, чечкинд болууга,ат минн,теё салмакты сактоону йрътът. 

5.  Шакек салмай.                                                                                                                       

Оюнчулардын  саны:        10-15 киши…                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтчада,бълмъдъ,боз йдъ,сахнада.                                                                                                                           Колдонулуучу буюмдар:   шакек.                                                                                                                                                                  

Оюндун эрежеси:  Оюнчулар тегерек болуп отуруп,оюнга жетекчи шайланат. Катышуучулар баштарын ийип,алакандарын бириктирип отурганда,оюн башкарган бала отурган оюнчулардын бардыгынын алаканына шакек салымыш болуп ътът.Ошентип отуруп шакекти билдирбей биръънн колуна таштайт.Оюнчулардын бардыгын айланып чыккандан кийин отургандардын биръъснън шакек кимде экенин сурайт. Ал оюнчу ордунан турбай,башын кътърп,отургандарды бир сыйра карап чыгып, шакек  кимде экенин айтат. Эгерде шакек туура табылса,шакек ээси ырдап,же башка бир нерсе аткарып бергенден кийин оюн жетекчисин  ролун аткарат.Ал оюнчу шакекти  алып, кайрадан оюнду баштайт. Шакекти  къп ирет туура тапкан оюнчу жеёч болот.

Тарбиялык мааниси:   Тапкычтыкка,къёл коюуга,тартипти сактоого,ырдоого жана башка ънърлърн кърсътгъ йрътът. 

6.  Жашынмак.                                                                                                                       

Оюнчулардын  саны:        5-15 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     дарактуу жер,йлърдн короосу.                                                                                                                                                                                                                                                                                          

Оюндун эрежеси:  Жетекчи белгилеген жерде къзн жуумп,дубалга,же даракка сйънп 40-50гъ чейин н чыгарып санайт.Санап жаткан маалда калгандары жашынып бтш керек. Оюн жетекчиси санап бтп,къзн ачат.Жашынган оюнчулардын биръъсн же бир канчасын тапса,ал табылган оюнчулардын аттарын катуу  кыйкырып айтып,марага алардан мурда жгрп келгъ тийиш.Табылган оюнчулар да жетечиден мурда жгрп келип,колу менен марага тийсе,кармалган оюнчулардын санына кошулбай,оюндун аякташын ктът.Эгер марага оюн жетекчисиненкийин келип калса,кармалган оюнчулардын санына кошулушат.Оюнчулардын баары кармалып бткъндън кийин,биринчи кармалганы жетекчинин ролун аткарып, оюн кайрадан башталат.

Тарбиялык мааниси:   Тапкычтыкка,къёл коюуга,тартипти сактоого, чынчылдыкка,максатка жете билгъ,бир нерсеге къёл салууга йрътът.

  Корутунду

          Революцияга чейин элибиздин тарыхы ,рп-адат,салты , улуттук оюндары атайы жыйынтыкталып, изилденип, кагаз бетине тшпъгън, жазылбаган. Бирок, элибиздин мин жылдап сыналган зор тарыхы, ой-максаты, мдъъс жана оюндары  тээ кылымдар катмарынан бери кымындайдан жыйналып, элдин эсинде сакталып келе жаткандыгы жана алардын унутулбай айтылып, оюндардын ойнолуп келиши   биз чн зор сыймык.

 

                 Колдонулган  адабияттар:

1. Кыргыздын элдик оюндары. Кыргызстан -1978

2. Х.Н.Анаркулов. Кыргыз оюндары.Ф-1981

3. «Манас» эпосу. 1 - китеп. Фрунзе. 1958

4. Мамыров М. «Ордо оюнунун тарыхы», «Кыргыз маданияты»,1992

 

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕР// ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ

ЮРИДИКАЛЫК КОЛЛЕДЖ

 

«Мамлекеттик тилдер жана чет тили»  кафедрасы

 

Доклад

 

Тема: «Манас эпосундагы элдик оюндар»

 

 

Даярдаган:                              Алымбаева Б.А.

 

 

 

Ош ш. 2018-ж.

КИРИШ СЪЗ

    Кыргыз эли дйнъдъг байыркы элдердин бири катары ъзнн узак тарыхында эчен-эчен эстен кеткис окуяларды башынан ъткъ- рп, маданияттын къп трлърн жараткандыгы менен белгил. Ъёгън айтпаганда деле кыргыздардын «тамга таштардын» улуу эталону болгон руникалык жазмаларды жараткан элдердин бири болгондугу менен да сыймыктана алабыз. Ал эми ъздърнн рп- адаттарынын, салттарынын, дйнъгъ къз караштарынын жыйындысы болгон элдик оозеки чыгармачылыктары — элибиздин таланттуулугун ого бетер айгинелейт. Элдик чыгармачылыктын туу чокусу жана талантынын жыйындысы болгон «Манас» чилтигинин кереметтлгнъ съз жетпейт. Ал океан. Ушул кезге чейинки аны изилдеген къп эле изилдъъчлър океандын жээгиндеги бирин-экин саякатчыларга гана окшойт.

Океанга тереёдеп кирип, аны ар тараптан иликтеп изилдеген эмгектер аз. Анткени, океанды жалгыз-жарым адам эч убакта сзп ътъ албайт. Атаганат, съз океанында тереёге сёгп, алыска сз- гъндър болсо, кандай гана бактылуу болушаар эле. Эл бар эмеспи,

мт злбъйт... 

«Манас» эпосу демекчи, мында  ошол съз океаны болгон эпостун чексиз тамчыларынын ичинен бир гана тамчысына къёл бурдум. Ал эпостоа|айтылган айрым бир элдик оюндардын трлър жънндъг маалыматтар болмокчу. Ошол эпикалык маа- лыматтардын негизинде элдик оюндардын маани-маёызына  токтолмокчумун. Белгилей кетч нерсе, ушул кезге чейин элдик оюндар жънндъ бир нече эмгектер жазылган. Бул эмгекте кыргыз элинин ошол оюн-шоокторун эл ичинен жый- ноого, оюндардын ойноо тартибине, шартына, ъзгъчълктърнъ, оюндун кызыктуулугуна кенен къёл бурулган. Ошентип алар жаз- ма трндъ кайрадан элге жайылтылып жаткандыгы къпчлкт кубантпай койбойт. Толукталынып элдин калын, катмарынан элдик оюндар ъзнн ойноочуларын, ышкыбоздорун тапкандыгы алгылыктуу кърнш. Биздин максат ъзбздън мурдагы эмгектерде айтылган ойлорду толуктоо менен бирге айрым бир элдик оюндардын маанисин, жашырын сырларын тшндрп, чечмелеп беp. Бул багытта элгe кенен тараган ордо, тогуз коргоол оюндары менен бирдикте жоокердик машыгуу ънърлърн ъздъштргън оюндарды талдамакчыбыз. Себеби элибиздин къп трд турмушунун къз караштары, ишенимдери бул оюндарда кенен чагылдырылган.  Анткени элибиз къп жылдардан бери эчен-эчен кылымдарды арытып, ат жалында, мал артында жрп, къчп-конуп келишкендиги  карт тарыхтан маалым. Кыргыз менен Манас деген атты туу кылып бийик кармап, жашоо чн, бар болуш чн жанын сайып, эбегейсиз зор кармашууларды аралап, тъглгън канды кечип, айгайлаган ызы-чуу менен ат дбртнъ аралашып, сёгп кирип, ызгыган суукта, тозоё чаёда онтоп, эрдин тиштеп, жадырап клп, ачуу жашка, мандай терге жзн жууп, бардыгы менен бир бтндккъ биригип, жуурулушуп, элибиз жашоо кумарына алаксып, кыйын кезеёдерди ашып келгендиги белгил.

Тарыхтын мына ушундай татаал узак жолун басып, анын ка- рама каршылыгын жеёип чыгып, элдин биримдигин, этникалык атын сактап жашоонун жолун арбытуу ар бир эле адам жана эл чн оёойго турган эмес. Айрыкча «жоо жакадан алып, этектен тарткан» мезгилдерде белгил коомдун ар бир мчъс ъзн ъз кръшкъ даярдаган. Мындай кыргын кръштърдъ ким жеёип чык- са, ал жак жеёиш кубанычына баткан. Жашоо улантылган. Албет- те ъмр жашоо менен ълмдн таразасына тшп турганда ким да болсо жашоо чн жан далбастап, кръшпъй койбойт. Тагдырын кылычтын кыры, найзанын учунда турган учурда къз ирмемдеги убакыт да убакыт бирдигин тзгън. Жръктн согуусу къз ирмемге болсо да узарган. Акыркы жолу ааламдын жарыктыгы менен кош айтышып, тунарып жумулуп бараткан къзёдн кирпигин кътъръ албай турган ъмрдн учурунан ъткън оор дагы, кыйын дагы учур болбосо керек.

 

                      Ордо оюну тууралуу айрым тарыхый маалыматтар

    Кыргыз элинин илгери оюн-шоокторунун ичинен элдин тарыхый турмушун, къз карашын из ичине къбръък камтыганы ордо оюну. Бул оюн кыргыз элинин илгерки кылымдарды карыткан ъмр жолун, эркин жашоо чн жан аябаган, куралдуу кръштърн чагылдырган эбегейсиз чоё табышмактуу кзгс. Муундан  муунга ътп, айтылып бткс улуу дастаны. Дйнъ элдеринин эч биринде кезикпеген улуу жомок «Манас» эпосу сыяктуу эле ордо оюну да кыргыз элинде гана сакталып калган, Кыргыз элинин къънъ маданиятынын башатын тзгън мындай теёдеши жок байлыгынын азыркыга дейре унутулбай калгандыгынын  бирден бир себеби алардын миё жылдар бою кайталанган жашоосунун бир калыптуу болгондугунда деп билебиз. Башкача айтканда кайгы- кубанычты коштогон къчмън турмуш, кан менен къз жашка жуурулушкан тгънгс жортуулдар, улам-улам кайталанган кръштър, узак кылымдарга созулуп, кънмш жашоого айланган. Биротоло кан жанына сиёип бткън ушул кърнштър жашоонун негизи гана болуп келген. Кыш кетип, жаз келип, жылдан жыл ътп, баягы эле кънмш турмуш кайталанып, жаныланып, жо- мок болуп айтылып, ордо болуп ойнолуп, ыр болуп ырдалып келе берген. Эл жайлоого къчп, кайрадан кыштоого конуп, мал багып, элин сактап чепте туруп, эр азаматтар душманга каршы жортуулдарга барып, элибиз кылымдарды аралап ълм менен жашоонун ортосунда калып келген. Ал эми жашоо болсо ъзнн бтпъгън айлампасында айлана берген. Дагы дагы ъз нугу менен айлана берген.

     Ордо, ордо атыш деп оюндун аты эле айтып тургандай бул оюн къпчлктн тагдыры чечилген чон жыйындарда, чон-чон, айыл арасында, уруулар ортосунда къп ойноло тургандыктан жыйындын оюну, ордонун оюну болуп аталып калган. Къпчлк жазма адабияттарда жана элдик оозеки чыгармаларда ордо деген т- шнк же уруу жетекчилеринин, деги эле айрым бир билермандардын турган жайы же й катары берилгендиги белгил. Ал эми кыргыз тилинде ордо деген тер­мин эки мааниде айтылат: 1) жогоркудай эле кол жетекчисинин турган жайын билдирсе, 2) элдик оюн ордо­ну билдирет. Экъъндъ теё ордо деген термин орто деген трк тилиндеги създън келип чыкканга окшойт. Бул еъз (трк тилиндеги элдердин кайсынысына таандык болсо дагы) кыргыз тилиндеги «т» тыбышы «д» тыбышына ътс менен орто деген еъз ордо болуп ъзгърсъ керек. Башкача айтканда, орто — ордо, ак орто — ак ордо ж. б. болуп. Анткени «Манас» жана «Семетей» эпосторунда хандардын — эпикалык баатырлардын Ак ордосу, бир канча айылдын, элдин, къп жерлердин так ортосу ка­тары берилет. Ак ордо тигилген Боз дъбъ кыргыз эли жайлаган Иле ъръънн, Текес, Кнгъс ъзъндърнн, Музарт, Жылдыз тоолорунун, Каркыра, Аксы, /ч Мер­ки ж. б. жайлоо конуштарынын так ортосу катары сръттълнът да, Манас мына ушул жер киндиги боз дъбъгъ ордо куруп, аны борборго айландырат. Ошондуктан эпосто жер ортосу Боз дъбъ деп берилет. Баатырдык эпосто жана эл ичинде ушундай жер ортосу Боз дъбълъргъ тигилген Ак ордо — ак койдун жннън  кылдаттырылып, аппак борго бордотулуп, ак кийизден жасалгандыгы чн  гана ак ордо деп аталгандыгы шексиз.

Боз дъбъдъг ак ордонун ортого тигилиши эпосто тъмънкчъ берилет:

Кък дъбънн стнъ,

Менин йм тиккиле,

Катын-эркек аралаш,

Аркан ченеп алгыла...

/йд йгъ кабыштап,

Учкаштырып тикпеёер,

Айылдын кърк бузулат.

Сыйра тиккен шамга окшоп,

Илгери кийин билинбей,

Жаккан оту кърнсн,

Тегерек тартып тз консун,

Арасын ийрип кеё консун,

Сыдыргыдай тз консун!

     Mына ушундай туугандык намыс, ъз жаатын жактоo ъз кчндъ турган мезгилде ордо оюнунун чатаксыз бткъндг сейрек болгон. Буга ачык мисал XIX кылымдын экинчи жарымындагы Сарыбагыш менен Бугу урууларынын ортосунда болуп ъткън чон чатактын бири да ушул ордо оюнун ойноодон чыккандыгы тарыхтан белгил. Буга эки уруунун ортосундагы чыр-чатак себепкер болгон. Уруш болоордун алдында Ормон менен Боромбай ъз элдеринин атынан ордо курушуп, оюнга чоё байге салышат. Оюнду къргъ эки уруунун ъклдър къп чогулушат. Калдайган калыё жыйын эл болушат. Оюн ойнолуп, ал уламдан улам кызый берет. Тигил эки манаптын ортосунда мурдатан бери келе жаткан арыздашууну, атаандашкан келишпестикти ордо оюну ого бетер ърткъ айлантып баратканын ъзнн къръгъчтг менен байкап билген белгил акын Калыгул мындай деп айткан экен: «Ээ айланайын туугандар! Ордону токтоткула! Ордонун ичи канга толуп баратат. Аягы чыр болбосун! Токтоткула!» — деп. Бирок, ъчъгшкън Ормон менен Боромбай манаптардын жактоочулары Калыгулдун ътнч съзнъ кулак салышпай да, ъз теёдерине алышпай да коюшат. Ордонун ойнолушун уланта беришет. Ошентип бир тууган эки уруунун орто­сундагы ордо оюнунан чыккан кандуу окуя тарыхта калып, ушул кезге чейин эл ичинде кечирилгис ъкнч менен «аттин» болуп айтылып келет. Ушинтип тарыхта, буга окшогон окуялар далай жолу кайталанып, элдин эсинде, так кънлндъ жат болгондугу да чындык.

Эгер жогорку айтылгандарды жыйынтыктаганыбызда Ордо оюнунда:

1.   Ак ордо, ордо — деген терминдер ордо деген създън келип чыккан.

2.   Оюндун негизин тзгън чкълър менен оюндагы «хандын» тигил ыкмасы боюнча бир кездеги кыргыз айлынын конуу тартиби чагылдырылган.

3.   Оюндун эн негизин тзгън таптык мааниси: жалпы элдин «хан ордосун» талкалап, жеёишке жет максаты кърсътлгън.

     Жогоруда айтылгандардын баары ордо оюнундагы чагылдырылган катмарлардын сырткы белгилери. Булардын ар жагында байкалбай жаткан дагы кандай сырлар, кандай ойлор бар деген суроого биз тъмънкдъй ой жгртбзд, божомолдообузду айтмакчыбыз.

     Адамзаттын жана жалпы эле коомчулуктун тарыхы, анын келип чыгуусу, калыптануусу, узак жолдорду басып ъткъндгн кимдер билбейт.

Биз съз кылып жаткан ордо оюнунун алгачкы этабы да адамдардын жънъкъй ишенимдеринен, дйнъгъ къз караштарынан, тшнгнън, ритуалдык ырымдарынан келип чыккан. Ушул ишенимдердин негизинде байыркы адамдар, ууга баруудан мурда, же алыскы жортуулдарга жънъър алдында, (уудан, же жортуулдан жолдуу кайтсам деген мттъ), уулануучу жаныбарлардын же душмандын срътн (кейпин) жерге тартып, аны алыстан таш, же жаа менен атып, же найза менен атып уруп кършкъндг маалым.

Сръткъ урулган таш же жаа илбээсиндин, же душ­мандын кайсыл жерине тийсе, ошол кърншндъ жерте тартып, айлана трндъг чийин менен же башка бир предметтер менен коргондоп, «ушинтип жарадар кылам, жолдуу болом» деген ишенимде ууга жана жортуулга кетишкен. Бул жер ыйык деп эсептелгендиктен аны тебелебестен айланып ътшкън. Майрам кндърндъ чийинди тегеренип бийлеп, къёл ачышкан. Албетте, алгачкы адамдар чн алардын ъмрнъ коркунуч туудурган жырткыч айбанаттар, душмандар менен болгон кармашуулары, жетишкен жеёиштери да, уучулуктагы жакшы жыйынтыктары да жана ар кандай максат менен жргън ийгиликт жортуулдары да байыркы мергендер чн чыныгы майрам болуп эсептелген. Ыйык делинген нерселерге (жерге, сууга, отко, жаныбарларга) сыйынуу, аларга ъзгъчъ сапат бер башка элдерде болгондой эле кыргыз элинде да болгондугу кызыктуу жана къп сандаган фактылардын негизинде жазылган Т. Б. Баялиеванын монографиясынан окуп тааныша алабыз.

      Ушул  салттын  XIX кылымдын экинчи жарымында кыргыз элинде толугу менен  ъкм сргъндгн Чохан Валиханов  да эскерет. Ал, ъз  учурунда сарыбагыш уруусунун бийи Сарытайдын чыбык  кыркып бул ырымдарды кърсътп жаткан учурун карандаш менен сръткъ да тартып алган. «Семетей» эпосунда бул ырым мындайча берилет. «Чийин бузуп тынч элди басып кирген душмандарга каршы кръшгъ камынган эл менен чоролор бетме- бет карашып туруп, ушул урушта кашык каныбыз калганча урушалы, ким чыккынчылык кылса ъзнъ, жети атасына каргыш тийип, ушул чыбыктай тууралып калсын» дешип, чыбык кыркып аттанышат да баары биригип бир адамдай болушуп, эл жерди коргоо чн урушка киришет. Ал эми «Манас» эпосунда болсо баскынчылардан эл жерин бошотуп алган Манас чоролоруна кайрылып мындай дейт:

 

Эмесе Балдын белине

Сызылып эле коелу.

Эми ъйдъ-ылдый ъткънчъ,

Къёлмъ тутуп калайын чором,—

деп «Балдын белине» «сызылып белги» калтырат.

Бул жерде келтирилген «Эмесе балдын белине, сы­зылып эле коелу...» деген жана башка саптардан байыркы бир кездеги адамдардын таш бетине чийин чийип, жазуу жазгандыгын, белги калтыргандыгын къръбз. Ушундай ташка чегилген белгилер менен бул жер кимге таандык экендиги аныкталган. Ъйдъ-ылдый ъткън жолоочулар, кербендер бул таштагы белгилер боюнча ушул жердин кимге таандык экендигин сурабай эле болжолдоп билишкен. Белгил  бир жерге, же таш бетине ушул аймакта къчп жршкън къчмъндър ъз тамгасын, ъз белгисин калтырышкандыгы кыргыз жергесиндеги къп сандаган чийин таштар кбъ боло алат.

     Ушинтип душман менен болгон далай беттешлъргъ караганда даярдыгы кчт кыргыз эли жънндъ «Манас» эпосунда мындайча айтылат:

Нуркталып калган эл экен,

Ушу кезде бул кыргыз,

Урушка туулган неме экен.

Тптълп калган эл экен.

Дмъккъ туулган неме экен.

     Ушул себепт кыргыз элинин абалы, ээлеген орду ордо оюнунун жалпы чийини менен кърсътлп, анын борборуна чкълър менен курчалган ханды тигип, къчмънд турмушта жашаган ата-бабабыздын айыл-айыл болуп конуу тартиби, жоокердик абалы даана чагылдырылган. «Тегерек тартып тз конгон» къп айылдын сырткы кърнш менен бирге алардын ортосунда аппак болуп ъзгъчълънгън хандын й — ордо йдн ээле­ген орду, алардын жалпы кърнш жогоруда кърсътлгън туй-туйланган къп чкълър жана борбордогу «хан» деген белги менен алмаштырылган. Ушул оюндун ойнолуу ыкмалары менен сырткы душмандардан коргонуу ыкмасы жана аларга каршы кръш жолдору кърсътлгъндгн жогоруда айткан элек. Ошентип туш- туштун баары жоо болгон учурда ар кандай кокустукка даяр болуш чн къпчлк эл кары-жашы дебей ушул ордо оюнун ойноо менен жоокерчиликтин еырларын ъздъштршкън, ъздърн машыктырышкан. Бул жънндъ «Манас» эпосунда мындайча эскерилет:

Жыдымак сызык арасы,

Жыргалына карачы

Токсон таман чоё ордо,

Ойлоп чийип алыптыр.

Сексен ч — чкъсн,

Жерин ълчъп алыптыр,

Кырк баатырдын баарысы,

Кыргыл болуп калысы,

Атып жатыр шакылдап,

Кыргыл чал баш болуп,

Башкарып жрът бакылдап.

деп айтылат.

Бул саптардан кърнгъндъй ордодо оюндун жршн жънъкъй катардагы адам башкарбастан согуштук ишке абдан дасыккан, бт ъмрн жоокерчиликте ъткъргън кырктын башы Кыргыл чалга окшогон, согуш сырын билген белгил гана адамдар башкарышып, башкаларга йрътъ алышкан. Ушинтип ордо оюнунда элдин тарыхый турмушу, дйнъгъ болгон къз карашы, жоокердик замандагы жашоо кумары чн болгон кръштърдн айрым кърнштър чагылдырылган. Башкача айтканда ордодо чоролор томпой менен чкълърд атып, къздър менен так мээлъъгъ, колдорун найза саюуга, кылыч чаап, жаа тартууга къндршкън. Жаштарды жоокердик ънърлъргъ машыктырышкан.

«Манас» жана «Семетей» эпосторунда чоролордун алыскы жортуулдарга — чоё казаттарга бараар алдында ордо ойногондуктарынын негизги себеби жоокерлердин алдында боло турган, ктлп жаткан беттешлъргъ карата даярдангандыгын чагылдырган. Муну менен согуш ънърн эске алуу, кайталоо, аларды бышыктоо болуп эсептелген. Алдыда ктлгън чечч кръшкъ, согуштук беттешлъргъ ътъ тактык менен даярданышкан. Анткени, эки жактын бир жагынын со­гуштук кч аз болсо дагы, алардын ъзгъчъ машыгуусун, даярдыгын, деге эле согуш жргзнн эрежелерин билгендигинин натыйжалуулугу менен ал жак дайыма женишке жетишкен. Эпостогу Манас баштаган кырк чоронун согуштук аракеттери буга ачык мисал.

Ал эми М. Мамыровдун: «ордо оюнунда сыйкырдуулук, колдоочулук бар, мына ошонун негизинде Манас жана анын чоролору жеёишке жетишкен жана согуш болоор алдында чоролордун съзсз трдъ ордо ойногондугунун себеби да мына ушул сыйкырдуулукта»,— (КМ, 23. 07. 81.) —деп эч далилсиз калпыс «теореманы» чыгарып, оппоненттерин сындамыш болот.

 

    «Семетей» эпосунда душман менен болгон узакка созулган согушту токтотуу максатында Семетей ъз чоролорун топтоп, жол башчылары менен кеёеш кылып, анан бир жыйынтыкка келишкендиги мындайча берилет. Семетей /рбн Конурбайга элчиликке жиберип жатып:

«Мындай корунуп жата бербесин, келсин сайышып, кумардан чыгышабы же сйлъшп, бтшп тынышалы»,— дейт. Анда Конурбай да ъз абалын баамдап кърп, уруктарын жыйып, «Семетей менен жарашып журт болушалы, жер сураса да берип тынышалы» деген жыйынтыкка келет.

Баатырлардын, айыл аксакалдарынын, жол башчылардын дъбъдъ же й ичиндеги ушундай кеёештери, талкуусу, кырдаалдын абалына карата талашып, тартышкандыгы байыркы элдик оюндардын бири упай оюнунда чагылдырылган.

     Бул оюндагы эё биринчи къзгъ уруна турган нерсе оюндун бардык катышуучуларын (эки же андан ашык) ъз катарлары менен ойнолуп жаткан чкълърд ортого калчап, аны бир нече басымдарга бълштрп, ар кайсы  жерге коюп, кайра чогултуп, бирден атып, къп чкъ алууга аракет кылгандыгы. Ушул кърнш менен «ал оюнчу, жанында отурган башка оюнчуларга (кеёешме- нин башка катышуучуларына (кырдаалдын талабына жараша ъз оюн тшндргс, калчаган чкълърд басымдарга бълштр менен куралдуу кчтърд кандай кылып бълштр экендигин, чкълърд таамайлап так атуу менен «кимди кайсыл жакка жибернн зарылдыгын, чабуулду кайсыл топтон баштоо ийгиликт боло тургандыгын» ж. б. ой-максатын чкълър аркылуу кърсътп, айтып, беркилер менен ъз оюн бълштргън- дгн къръбз. Ал эми калган оюнчулардын ушул эле тартипте оюнду улантуусу — же ъз катарында, бир канча бълккъ бълнгън чкълърд бир топко бириктирип, баарын кошуп, оюнчулардын ортосуна чачырата калчап, эн, мурун «ханды» атып, андан кийин жайнаган къп чкълърд ътъ кылдаттык менен бирден терип атышкандыгы, кеёешмеге катышкан, ар бир согуш жетекчисин, билермандардын пландарынын канчалык даражада туура экендигин текшергендик, же ъз ойлорун аныкташып кърсъткъндк, ортого, талкууга койгондук болуп эсептелген.

Эгер упай оюнунда согуш жетекчилеринин, айыл ак- сакалдарынын ъздърнчъ жыйылып, алдыдагы иштерди талкуулагандыгы, талаш-тартыштарды чагылдырган болсо, ал эми ордо оюну аркылуу бул талкуунун жыйынтыгы, тууралыгы эшиктеги къпчлккъ, жоокерлерге жарыя кылынган, кърсътлгъндг айтылып, тшндрлгъндгн байкайбыз. Упай оюнун йдъг ордо деп аталгандыгын биз мына ушул байланыштан, ушул кърнштн негизинен деп тшнъбз. Ушинтип йдъг ордодо согуштук кырдаал, къч жолу, алык салык ж. б. маселелер талкууланса, анда эшиктеги ордодо биринчиден душман менен боло турган беттешлъргъ жана ага даярдануулар, машыгуулар, йрътлър, жоокер­лерге жана бардык эле къпчлккъ кърсътлгън.

Мезгилден мезгил ътп заман оошуп, мезгил кыйыгында калкып сзгън ордо оюну, нечен тоскоолдуктарга урунуп, ъзгърп, азыркы кърншндъ, азыркы маанисинде биздин кндъргъ келип жеткен, мээримд заманыбыздын бейпил турмушунда эриш-аркак болгон ордо оюнунун жана элдик оюн-шооктордун азыркы кърншндъ, азыркы маанисинде дагы къп учурлардын, къп муундарына эрмек болуп кала бермекчи. Дйнъ элдеринин эч биринде кездешпеген бул оюндан, биз ъз элибиздин къп кырдуу турмушун, тарыхын къръбз. Тактап айтканда бул эмгекте ордо жана башка элдик оюндардын ички сырларын, мезгил катмарларына жашынып кърнбъй калган, алардын алгачкы келип чыгуу булактарын, окурмандарга ачып кърсътгъ аракет жасалды. Элдик оюндардын бизге келип жеткен азыркы ойноо эрежелери, илгерки мезгилдерге караганда аздыр- къптр ъзгъргъндг ал мыйзам ченемд кърнш.

      Албетте, элдик оюндардын бардык трлърнъ, бълнштърнъ токтолбостон анын бир гана кърншнъ, жоокердик турмуштан келип чыккан оюндарга, анын ичинен эл-жерди коргоо маселесиндеги оюндардын негизги биримдигин тзгън ордо оюнуна ъзгъчъ кенен токтолдук. Ошондой эле бул эмгегибизде ордо деген терминди таржымалдоо менен бул оюнда жана башка элдик оюндарда чагылдырылган бир топ кърнштъргъ кънл бурдук. Ошентип:

1.   Ордо оюнунун алгачкы келип чыгуу булагы: ал байыркы мергендердин жерге чийген чийини, ушул жерде жасаган ритуалдык кыймыл-аракеттери, ишенимдери, бири бирине карата жасаган жаёсоолору, кърсътп йрътлър.

2.   Биз съз кылган оюндар кийинки шартка карата ъзгърлгън, ърчгън кърнш: ал, жоокердик турмуштагы карама-каршылыктардын, келишпестиктердин негизинде пайда болгон деген ойдобуз. Себеби жоокерчиликтин кыйын кезеёиндеги катаалчылык кндърдъг зор талап эл жерди коргоо талабы болгондуктан, бул оюндарда ушул мезгилдин элеси кърсътлгън.

      Оюндарда сырткы басып алуучуларга каршы кръшдъг согуштук ънърлъргъ йръннн, машыгуунун, кээ бир жактары, ъзгъчъ кърнштър чагылдырылган. Бул учурда байыркы мергендердин «коргон» чийиндери кандайдыр бир аймактын схемасын тшргън чекитти кърсътп, оюндун жрш менен андагы боло турган окуяны баяндаган.

3.  Айрыкча ордо оюнунан орун алган жоокерчилик мезгилдеги карама-каршы кърнштър, патриархалдык - феодалдык коомдогу таптык келишпестиктерден келип чыккан мамилелери да, ордо оюнундагы «хан» жана чкълър менен турмушта хан баштаган эзчлърд жоюуга карата жргзлгън эмгекчил элдин кръш мдъъс, ой-максаты, аракети кърсътлгън.

      Революцияга чейин элибиздин тарыхы атайы жыйынтыкталып изилденип, кагаз бетине тшпъгън, жазылбаган. Бирок, элибиздин мин жылдап сыналган зор тарыхы, ой-максаты, мдъъс тээ кылымдар катмарынан бери кымындайдан жыйналып, элдин эсинде сакталып келе жаткандыгы жана алардын дйнъдъ теёдеши жок «Манастай» эпопеяда унутулбай айтылып калгандыгы биз чн зор сыймык.

 

 Адабияттар

 

1.    «Манас» эпосу. 1 - китеп. Фрунзе. 1958;

2.    «Семетей» - Фрунзе. 1958, 244 – бет;

3.    «Манас», 2 – китеп, - Фрунзе, 1958, 135 – бет;

4.    Жакыпбеков А.: Теёири Манас. Бишкек, 1195;

5.    Жусупов К.: Айкъл Манас. Бишкек, 1195;

6.    Мамыров М. «Ордо оюнунун тарыхы», «Кыргыз маданияты», 6.01.92.1992 – ж.;

7.    Айдаркулов К. Ордо оюнунун сырлары;

8.    Айдаркулов К. Тогуз коргоол байыркы къчмъндърдн къънърбъс эстелиги «Кыргызстан маданияты». 18-ноябрь. 1986. 14,15,8; Кылымдар жаёырыгы. Фрунзе. 82 – 84 – бет.

 

                   министерство образования и науки кыргызской республики

 Ошский государственный   юридический институт

 

Юридический колледж

 

Кафедра государственного языка и иностранных языков

 

 

 

Доклад

  Тема: “Быт и культура кочевых народов”.

 

 

Подготовила:                    Жалалова Д.Т.

Студентка:                          Бектен к Жазгуль

 

г.Ош

Быт и культура кочевых народов.

 

Судить о кочевой жизни мы можем по записям в древних источниках. Для людей того времени кочевники представляли угрозу. Возникает огромное противопоставление между оседлым земледелием и кочевым скотоводством. Но, несмотря на это, существовали торговые и культурные связи. Заблуждением так же является то, что кочевое скотоводство примитивнее земледелия. Но ведь скотоводство появилось уже тогда, когда люди научились обрабатывать землю. Оно так же требует умение использовать климатические условия, как и земледелие.

    Жизнь кочевых народов не оставила каменных построек, законов и книг. Нам трудно судить об этапах развития культуры. Степь не находила понимания у оседлых народов. Кочевые народы не уделяли большого внимания мирским вещам, они не обрабатывали землю, не возводили домов. Степняки были странниками в земном мире, совершающие долгое путешествие.

Кто же такие кочевники? Существовало несколько видов кочевых народов. Если говорить обобщенно, то это люди, следовавшие за стадом животных с целью поиска воды и пищи. Кочевник круглогодично живет со стадом и периодически совершает переходы для кормления скота. Они не имеют маршрута и сезонных лагерей. У кочевых народов не может быть постоянного государства. Они собраны в кланы, которые возглавляют вожди. Племена не имеют тесной связи, но люди могут без трудностей переходить из одного в другой.

Сарматы и скифы занимали территорию без границ и вели полукочевой или кочевой образ жизни. Но у них было понятия вторжения в их земли. Конкретных зимних и летних лагерей не было. Однако выделяли местность наиболее благоприятную для пастбища в зимнее и летнее время. 

Оседлые народы на границе со степью занимались животноводством в качестве дополнения к земледелию. Однако настоящие скотоводы выживают за счет своего стада и охоты.

Кочевники не вели оседлый образ жизни. Они производили обмен животных на зерно, ткани и ремесленные товары у оседлой части населения. Гордостью многих кочевников становилось добротное оружие и предметы роскоши. К примеру, скифы очень ценили вино из греческих черноморских колоний. Они меняли его на рабов, кожи животных и другие вещи.


Торговые отношения были важной частью жизни обоих сторон. Ради нее кочевые племена и европейцы заключали мирные соглашения. К примеру, гунны после разрушительных побегов на Европу, заключили мирное соглашения с Римом для возможности торговать.


По мнению Фернана Броделя, кочевники старого Света это уникальный пример долгого паразитирования «варваров» над более технологически и организационно развитыми цивилизованными народами. Малейшие изменения окружающей среды приводили к цепной реакции массового движения кочевых народов на запад на страны Европы или на восток на страны Азии, при этом направление движения по мнению Фернана Броделя зависела от степени сопротивления со стороны оседлых народов. Начало конца кочевых набегов было положено в 80-е годы 17 века, когда Китай смог установить надежную охрану границ и китайцы начали активно заселять Монголию, Туркестан и Тибет. Одновременно Китай захватил Манчжурию, а Нерчинский договор ознаменовал разделение владений Китая и России на Амуре. Под давлением Китая кочевники двинулись на запад через Джунгарские ворота.

Однако в этот раз кочевники вместо пустого пространства встретили сопротивление России времен Петра первого. Еще в течении столетия на границах России происходили постоянные стычки с кочевниками, но в этот раз порох и пушки оказались сильнее главного преимущества кочевников — быстроты и мобильности. Победа России еще до окончания 18 века окончательно завершила эпоху набегов кочевников на оседлые цивилизации Евразии.

По данным Юрия Васильевича Емельянова, кочевники всегда уступали оседлым земледельческим народам в численности. Население центральноазиатских степей по оценкам Льва Гумилева колебалось от 0,4 миллиона в 3 веке нашей эры  до 1,3 миллиона человек в 13 веке нашей эры . Общая численность кочевников от Волги до Монголии в конце 19 века оценивается в 3-4 миллиона человек, а в 15-16 веках по некоторым оценкам численность кочевников составляла сотни тысяч человек.

  Кочевой образ жизни исторически ведут тюркские и монгольские этносы, и другие народы урало-алтайской языковой семьи, находившиеся в ареале кочевого мира. На основании языковой близости к урало-алтайской семье и расовой принадлежности, некоторые историки   считают предков современных японцев, древних конных воинов-лучников, завоеваших Японские острова, выходцами из урало-алтайской кочевой среды. Также и корейцы, которых некоторые историки (и генетики)   считают отделившимися от протоалтайских народов.

Многие древние и средневековые династии Китая императорские династии, например древние Хань, названа в честь кочевого хана. Или одна из знаковых императорских династий, Тан, по названию народа Табгач, и другие самые знаковые в истории страны Чин, династии произошли от кочевников. Вклад, и древний, и средневековый, и относительно недавний, кочевников в общий (и северный, и южный) сино-китайский этногенез, вероятно, немал. Последняя династия Цин была кочевого, манчжурского происхождения. Национальная валюта Китая юань названа в честь кочевой династии чингизидов.

Целесообразно связывать кочевничество с тремя главными признаками:

1.   экстенсивное скотоводство  как главный вид хозяйственной деятельности;

2.   периодические перекочевки большей части населения и скота;

3.   особая материальная культура и мировоззрение степных обществ.

Быт и культура кочевников

Поскольку животным постоянно были необходимы новые пастбища, скотоводы были вынуждены несколько раз в год перемещаться с одного места на другое. Наиболее распространённым типом жилищ у кочевников были различные варианты разборных, легкопереносимых конструкций, покрываемых, как правило, шерстью или кожей (юрта, палатка или шатер). Домашняя утварь и посуда чаще всего делалась из небьющихся материалов (дерево, кожа). Одежда и обувь шились, как правило, из кожи, шерсти и меха, но также и из шелка, и других дорогих и редких тканей и материалов. Явление «всадничества» (то есть наличие большого количества лошадей или верблюдов) давало кочевникам значительные преимущества в военном деле. Кочевники не существовали изолированно от земледельческого мира, но не особо нуждались в продукции земледельческих народов. Для кочевников характерна особая ментальность, которая предполагает специфическое восприятие пространства и времени, обычаи гостеприимства, неприхотливость и выносливость, наличие у древних и средневековых номадов культов войны, воина-всадника, героизированных предков, нашедших, в свою очередь, отражение, как в устном творчестве (героический эпос), так и в изобразительном искусстве (звериный стиль), культовое отношение к скоту — главному источнику существования номадов. При этом необходимо иметь в виду, что так называемых «чистых» кочевников (кочующих постоянно) немного (часть номадов Аравии и Сахары, монголов и некоторых др. народов евразийских степей).

Происхождение кочевничества

Вопрос о происхождении кочевничества до настоящего времени не имеет однозначного истолкования. Ещё в новое время была выдвинута концепция происхождения скотоводства в обществах охотников. Согласно другой, более популярной сейчас точке зрения, кочевничество сформировалось как альтернатива земледелию в неблагоприятных зонах Старого Света, куда была вытеснена часть населения с производящим хозяйством. Последние были вынуждены адаптироваться к новым условиям и специализироваться на скотоводстве. Существуют и другие точки зрения. Не менее дискуссионен вопрос времени сложения кочевничества. Часть исследователей склоны считать, что кочевничество сложилось на Ближнем Востоке на периферии первых цивилизаций ещё в IV—III тыс. до н. э. Некоторые даже склонны отмечать следы номадизма в Леванте на рубеже IX—VIII тыс. до н. э. Другие полагают, что здесь ещё рано говорить о настоящем кочевничестве.

            Расцвет кочевничества

 

Расцвет кочевничества связан с периодом возникновения «кочевых империй» или «имперских конфедераций» . Эти империи возникали по соседству со сложившимися земледельческими цивилизациями и зависели от поступаемой оттуда продукции. В одних случаях кочевники вымогали подарки и дань на расстоянии (скифы, хунну, тюрки и др.). В других они подчиняли земледельцев и взимали дань (Золотая Орда). В третьих они завоевывали земледельцев и переселялись на их территорию, сливаясь с местным населением (авары, булгары и др.). Кроме того, вдоль маршрутов шёлкового пути проходившего также и по землям кочевников, возникали стационарные поселения с караван-сараями. Известны несколько крупных миграций так называемых «пастушеских» народов и позднее кочевников-скотоводов (индоевропейцы, гунны, авары, тюрки, кидани и половцы, монголы, калмыки и др.).

В хуннское время были установлены прямые контакты между Китаем и Римом. Особенно важную роль сыграли монгольские завоевания. В результате сформировалась единая цепь международной торговли, технологических и культурных обменов. По-видимому, в результате этих процессов в Западную Европу попали порох, компас и книгопечатание. В некоторых работах этот период называют «средневековой глобализацией».

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕР// ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ

ЮРИДИКАЛЫК КОЛЛЕДЖ

«Мамлекеттик тил жана чет тилдер»  кафедрасы

Доклад

 

Темасы: « Тогуз  коргоол»                                                                    

Тайпасы:       1-курс   УТк-4-17                                                             

Даярдаган:                           Абдазимов К.

Илимий жетекчиси:           Арипова Г.С.

 

                                          Ош ш. 2018-ж.

 

 

Тема: Тогуз коргоол  улуттук  оюн.

   Эркиндик үчүн тынымсыз жоортулдарды уюштуруп, эң эле тынчы жок эл аттыгып, «Азиянын жапайы арстандары» деген атка конгон кыргыз жоокерлеринин жашоосу дээрлик ат үстүндө өткөн. Ат ойнотуп Азияны эркин жоортуп жүргөн кыргыз эр азаматтарынын жашоосун жылкы баласыз элестетүү таптакыр мүмкүн эмес. Кыргыз эли – илгертен ат жалына казан аскан жоокер эл. Бекеринен «Манас» эпосунда «Жөө калган кыргызды жөөлөтүп жүрүп кырбайбы» деген ыр саптары айтылбаса керек. «Тулпар эрди сактайт, эр элди сактайт» деген макалдын өзү эле «жылкы», «азамат» жана «эл»деген үч түшүнүктүн ортосундагы карым катыш байланыштын канчалык деңгээлде экендигин айгинелейт. Ошондуктан элибиздин аскердик машыгуулары дээрлик ат үстүндө болуп, андан бир нече улуттук оюндар келип чыккан.Манас эпосунун бир вариантындагы мындай саптар бар экенин ким билиптир:

Жалпак жыгач чаптырып,

Чараларын оюшуп

Бир жагына бир тогуз,

Бир жагына бир тогуз,

/й чыгарып коюшуп

 Ар бир эл өзүнүн салты,үрп-адаты менен  гана эмес өздөрүнө тиешелүү болгон  салттык улуттук оюндары менен да айырмаланат. [1.150]. Мисалы, эл арасында улуттук оюндар боюнча 2 түшүнүк бар. Кыргыз элинин миң бир жыл чамасындагы ойнолуп келе жаткан улуттук оюндары: «Балбан күрөш», «Эр сайыш», «Жамбы атыш», «Атча быш», бул оюндар Манас баатырдын убагындагы  Көкөтъй хандын ашында ойнолуп өткөндөгү бардык элге белгилүү. Себеби, манасчылар илгертеден  бери  айтып келе жатышат. Манастын уулу Семетейдин убагында улак тартуу да болгон.  Кыргыз элинин үч жүз жыл чамаасынан берки келе жаткан улуттук оюндары: «Балбан күрөш», «Эр оодарыш», «Көз таңмай», «Аркан тартышуу», «Таз сүзүштүрүү», «Тыйын эңмей», «Өпкө чабышуу», «Жөө чабыш», «Эр сайыш», «Жамбы атуу», «Улак тартуу», «Аял оодарыш», «Ат чабуу», «Кыз куумай», «Ордо атышуу», «Тогуз коргоол оюну», «Упай атышуу»,«Чакмак алышуу», «Оромпой тебүү», «Дүмпүлдөк», «Элден элден эл чабар», «Токту сурамай», «Селкинчек», «Ак чөлмөк», «Чигит чапмай», «Көлгө түшмөй», «Жашынмак», «Мангал уруу», «Жоолук таштамай»[2.532-533].Жогорудагы аты аталган бир канча оюндардын ичинен «Тогуз коргоол» пайда болу тарыхына, ойнолуу эрежелерине жана бүгүнкү күндөгү статусуна токтолууну чечтик.

Орустун изилдъъчлър «Байлардын кылаарга иштери жок тогуз коргоолду ойлоп табышкан» дешет. Ал эми кыргызда малчылар балдарын логикасын тарбиялоо  чн  ойлоп тапкан. Венгер окумуштуусу  Жорж Алмааши «Азиянын  жръгнъ саякат» аттуу китебинде «тогуз коргоол акыл- эс оюнун кыргыз эли гана ойнойт экен» деп къзгъ сая кърсъткън. Казактарда Каныкеев деген окумуштуу «Илгери адамзат дене даярдыгына муктаж болушкан. Аёчылык кылышкан, согушка чыгышкан. Дене даярдыгынын сапаты  тгънп калгандан кийин алардын логикасын ойготуучу бир нерсе керек болгон. Башкача айтканда оюн ойлоп табу керек болгондугунун негизинде тогуз коргоол улуттук оюну пайда болгон» деген.

 

Тогуз коргоол  оюнунун эрежеси.

Ар бир оюнчу партияны жеёип чыгуу чн 82 же андан къп коргоол утуп алуу керек. Уткан оюнчуга 1 упай берилет. 81 коргоол уткан болсо оюн теё чыгуу менен аяктайт. (0,5 упайдан берилет). Жршт баштоо укугу чучу кулак менен аныкталат. Баштай турган оюнчу тактанын  ак жагына олтурат. Ъз каалаган йндъг(коргоол салынган чуёкур) баардык коргоолдорду колуна алып, ошол йдън баштап оё тарапты къздъй бирден коргоолду салып жрп олтурат. Ашып калган коргоолдорду атаандашынын йнън 2-3 катары менен саналат. Атаандашынын йнън тшкън акыркы коргоолдун саны жуп болсо, жрш жеёиш менен аяктап, ошол йдъг бардык коргоолдорду ъзнн казынасына салып алат.Тактанын тогуз чъйчъкчъсн  биз й дейбиз жана уткан коргоолдорду жыйнай турган чъйчъкчън казына дейбиз.

Туз алуу эрежеси: Атаандаштын йнъ тшкън акыркы коргоолдун саны ч болсо, ал й «туз» деп аталып сизге тийешел\ болуп калат, б.а. ал йгъ тшкън коргоолдордун бары сиздин казынаёызга тшът. Туз алуунун ч шарты бар:

1.    Бир оюнда бир гана туз алынат.

2.    Эгер атаандашыёыз туз алган болсо, ал алган номердеги йдън туз ала албайсыз, мисалы ал сиздин 7 номердеги йёздън туз алган болсо, сиз анын 7 номердеги йнън туз ала албайсыз.

3.    Атаандашыёыздын акыркы(тогузунчу) йнън туз ала албайсыз.

 

Тогуз коргоол тууралуу легенда

Жолоочулар тъълърнн стнъ ар тркн нерселерди жктъп алып кетип бара жатып бир жерге тнъъгъ мажбур болушуп конуп калышат экен. Эки чоё нар тъън жг менен ортого коюп, калгандарын тегерете коюп уктап калышат. Эртеси баягы кетип бараткан жолун андан ары улантып кетишет. Кокусунан ътп бара жаткан башка жолоочулар жакшылап къз жгртшсъ эки тарабы тогуздан он сегиз, ортосунда эки чоё тъъ жаткан орундар жерге чъгп кетиптир. Тъълър жаткан чуёкурларга тъънн коргоолдору кургак болуп катып калыптыр. Окуяга кабыл болгон жолоочулардын бири ойлонуп олтуруп ушул оюнду ойлоп чыккан деген пикирлер да бар. Тъънн кыгын да коргоол дешет, ошондуктан тогуз коргоол деп аталып калган деген бир имиш бар.

Бул оюн логиканы ънктр\гъ жана так эсептъъгъ жакшы жардам берет, анткени оюнду ойноп жатып математикалык кошуу, кемит\, къбъйт\ жана бъл\гъ мажбур болот.

Кыргыздын улуттук оюндары түрдүү мезгилдерде ойнотулат.Элибиздин татаал тарыхый жолдорду басып өтүп, эли жерин, ал тургай коңшулаш жашаган тектеш тилдүү калктарды да жоодон, табийгаттын катал кырсыктарынан коргоп келген. Ошону менен бирге өз биримдигин, үрп -адатын, каада -салтын, кылымдар бою түзүлгөн маданиятын көөнөртпөй сактаган. Анткени, ыр күүлөрү, элдик кол өнөрчүлүктүн түрлөрү, макал ылакаптары, жомоктору, ал эмес залкар эпосторго чейин тилден дилге өткөрө аздектелип, эс акылдын кудурети менен ушул күнгө жетти.Элдик оюндардын мааниси канчалык зор экендиги ар бир жаранга белгил\. Анткени,элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана кънг\лър эмес патриоттукка, негизги- гуманитардык умтулууну, улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууга жана жакындатууга берген  таасири чоё.

Адабияттар:

 1. Кыргыздын элдик оюндары. Кыргызстан 1978, 150-бет.

 2. Кыргыздар 1-том. Бишкек «Кыргызстан»-1993, 532-533-бет.

3.  Х.Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары Ф.: 1981-жыл.

4. Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. Бишкек.,2003. 258-бет.