Наука

«БАЙЫРКЫ  ЖАНА  АЗЫРКЫ  ОШ  ШААРЫ  УЛУУ  ЖИБЕК ЖОЛУНДАГЫ  МАДАНИЯТТАР, ЦИВИЛИЗА­ЦИЯ­ЛАР АЛКАГЫНДА»  аттуу эл аралык илимий-практикалык конференция

   Бүгүн Ош мамлекеттик юридикалык институтунда чоң илимий иш чара, эл аралык илимий-практикалык конференция өткөрүлдү. Ант­кени өткөн жылдын акырында эл аралык ТуркСОЙ уюму тара­бынан Турциянын Кастамону шаарында «Ош шаары 2019-жылы - түрк дүйнөсүнүн маданий борбору» ка­та­ры жарыяланып, ошол маданий борбордун эстафетасы биздин шаарга өткөн. Анын алка­гында Ош шааардык мэриясы тарабынан жыл башынан бери бир катар  олуттуу иш-чаралар атакарылып, 19-20-апрелде Кыргыз Рес­пуб­лика­сынын  Пре­зи­денти Сооронбай Шарипович Жээнбековдун катышуу­сун­да «Ош шаары 2019-жылы - түрк дүйнөсүнүн маданий бор­бору» катары салта­нат­туу расмий ачылышы өтүп, ага баарыбыз күбө болдук. Дал ошол түрк дүйнөсүнүн маданий бор­бору катары жарыялан­ган Ош шаарынын жыл ичи аткарылуучу иш чаралары­нын алка­гында, бүгүн биздин институтта «Байыркы жана азыркы Ош шаары Улуу Жибек жолундагы маданияттар, цивилиза­ция­лар алкагында» - аттуу эл аралык  или­­мий-прак­тикалык конфе­рен­ция­ өттү. 

    Конференцияны ошМЮИнин ректору, профессор Э.С. Токторов ачып, өз сөзүндө Ош шаарынын бай тарыхына, анын Улуу Жибек  жо­лу­нун маанилүү аскердик-старетегиялык, соода-экономикалык жана маданий бор­­бору катары каралышына, Ош шаары жана Ош оазиси бир катар кылымдар бою ар түрдүү ири эт­ностордун – индо­европалык­тардын, түрктөрдүн, кыргыз­дардын монголдордун, орус­тардын кызык­чылыктары кайчылаш­кан аймак тари­зинде каралга­нын, Ош эки тилдик маданият­тын – индо-иран жана түрк тилдери­нин кайчылашына күбө аймак болгонун баса белгиледи.

    Бүгүнкү конференциянын пленардык жыйынында тарых илим­дери­нин кандида­ты, до­цент Т.О. Омурзакова “Фер­гана хандары­нын тарыхы” тарыхый булак катары”, юридика илимдеринин кан­дидаты, до­цент Ш.М. Бакирова “Ош шаарынын укуктук статусу”, доценттин м.а. Насиров Т.Н. - «Оштогу милиция орган­да­ры­­нын калыптануусу», ага окутуучу Жолчуев С. – ОшМЮИ, «Кеңеш доо­рундагы сот жана прокуратура органдарынын калыптануусу (Ош шаарынын ми­са­лында)» жана тарых илимдери­нин доктору, профес­сор Абытов Б.К. «Улуу Жибек  жолундагы  Ош - аскердик-стратегиялык, соо­да-экономика­лык жана маданий борбор» аттуу кызыктуу, маани-маңыздуу илимий докладдары менен чыгып сүйлөшүштү. Пленардык жыйындан кийин конференция эки багытта иш алып барды:

    1. Байыркы жана азыркы Ош шаары Улуу Жибек жолундагы маданияттар, цивилиза­ция­лар алкагында.

2. Ош шаарынын Кыргызстандын коомдук-саясий турмушун­дагы орду жана ролу, укук­­тук  статусу, укук коргоо органдары­нын калыптанышы, көй­гөй­лөрү жана келечеги.

 Бүгүнкү конференцияга баардыгы болуп 76 илимий докладдар келген, а.и. 43 илимий док­лад­дар сырт­тан келди. Биздин эл аралык или­мий-прак­ти­ка­лык кон­фе­рен­цияга Россиянын жогорку окуу жай­ларынан – 3, Казахстандан - 5, Бишкек шаарынын, Ош, Жалал-Абад, Баткен, Ысык-Көл облус­тары­нын жо­гор­ку окуу жайларынан кел­ген 35  илимий докладдар кат­талып, алар­дын авторлору өз та­был­га­лары, маз­мун­­­дуу маалыматтары, илимий иликтөөлөрүнүн жыйын­тык­та­ры, жеке пикирлери менен ой бөлүшүштү.

    /ч миң жылдык тарыхы бар байыркы Ош шаары, чындыгында  Кыргызстанда, Борбордук Азия чөлкөмүндө эле эмес, дүйнөдөгү  эң байыркы шаарлардын бири экени талашсыз.

   Байыркы Ош өзүнүн тарыхый-географиялык ээлеген ордуна жа­ра­ша байыртадан эле континент­тер аралык Улуу Жи­бек жолунун чордонунан орун алган. Мындай мүмкүнчүлүк Ош шаа­­­рын байыр­кы дүйнөдөн азыркы мезгилге чейин соода-экономикалык, мате­риал­дык жана маданий борборго айланткан. Байыркы жана орто кылымдардагы Ош шаары ар түрдүү маданият­тарды, цивилизация­нын үлгүлөрүн кам­тыган Улуу Жибек жолунун боюнда жайгашып, көптөгөн мыкты үл­гүлөрдү өзүнө сиңирип жана башка чөлкөм­дөргө таркаткан. Оштун дагы бир өзгөчөлүгү шаардын так орто­сун­да ас­кердик, стратегиялык мааниге ээ табигый маяк – азыркы Су­лай­ман Тоо­сунун жайгашкандыгын баса белгилей кетүү абзел. 

  Ош шаары орто кылымдарга таандык бир катар араб, перс, түрк, орус жана европалык ири окумуштуу географтардын, саякатчы­лар­дын, тарыхчылардын эм­гек­теринде чагылдырылганы маалым.  

   Ош шаары айрыкча байыркы Даван мамлекетинин, Караха­нийлер, чингизиддердин, доорунда, андан кийин Кокон хандыгы­нын жана Орус империясынын доорунда өсүп-өнүккөнү маалым.

    Албетте Ош шаары ар тараптан Кеңеш доорундагы жана эгемен­дүүлүк жылдарындагы өнүгүүсү талашсыз. Бүгүнкү конференцияда бир катар жаңы табылгалар, жетишкендиктер  айтылып, дагы бир жолу Ош шаары тууралуу кеңири маалыматтарды алууга өбөлгө түзгөнү айкын болду.







Абытов  Байболот Капарович     

  доктор  исторических   наук,  профессор,  

  член-корр. РАЕ, проректор  ОшГЮИ   по  

науке и  международным  связям

 

Тема: УЛУУ ЖИБЕК  ЖОЛУНДАГЫ  ОШ - АСКЕРДИК-СТРАТЕГИЯ­ЛЫК,   СОО­ДА-ЭКОНОМИКА­ЛЫК  ЖАНА МАДАНИЙ БОРБОР

толугу менен 



Насиров Т.Н.   

доценттин м.а.

 

Тема:ОШТО  МИЛИЦИЯ  ОРГАНДАРЫ­НЫН ПАЙДА БОЛУУСУ ЖАНА КАЛЫПТАНУУСУ 

толугу менен

Ош МЮИнин ага окутуучусу

С.Т.Жолчиев 

КЕҢЕШ ДООРУНДАГЫ  СОТ  ЖАНА  ПРОКУРАТУРА  ОРГАНДАРЫНЫН  КАЛЫПТАНУУСУ (Ош  шаарынын  мисалында)

толугу менен



_______________________________________________________________________________________

ОШ  ТҮРК  ДҮЙНӨСҮНҮН  БОРБОРУ

    2019-жылдын 19-апрелинде эл аралык ТүркСОЙ уюмунун чечими менен «2019-жыл Ош шары түрк дүйнөсүнүн маданий борбору» болуп жарыялангандыгынын расмий ачылышынын алкагында  Ош­МУ­да өткөрүлгөн «Байыркы Ош – цивилизациянын чордо­нун­да»  аттуу эл аралык илимий-практикалык конференцияга Ош мам­ле­кекттик юридикалык институтунун бир катар окумуштуу педа­гог­дор жамааты катышып келишти.   Аталган  эл аралык илимий-прак­тикалык конференцияда ОшМЮИнин илимий иштер жана эл ара­лык байланыштар боюнча проректору, тарых илимдеринин док­тору, профессор Б.К. Абытов  «Ош  Улуу  Жибек  жолунун  мани­лүү аскердик-стратегиялык, соода-экономикалык жана маданий борбору» аттуу илимий доклад менен пленардык жыйынга чыкты.

 








        


СТУДЕНТТЕРДИН VIII АЙМАКТЫК ОЛИМПИАДАСЫ

2019-жылдын 13-апрелинде Ош мамлекеттик юридикалык институтунун

алкагында Кыргызстандын түштүк аймагындагы жогорку  окуу жайлар­дын студенттеринин арасында өткөрүлгөн VIIIстуденттердин  аймактык олимпиадасы өткөрүлдү. VIIIстуденттик Олимпиадага БатМУнун, ЖАМУ­­нун, ЭАУнун, ОшМУнун,   ОшТУнун, ОшКӨУнин, ОГПИнин, ОшМЮИнин жана Аймактык билим берүү институтунун (Таш-Көмүр) студенттери катышып, олимпиадалык принципте жана тартипте 1,2,3-орун үчүн катуу ат салышып, мыктылардын мыктысы утуп чыгышты.

    Кыргызстандын түштүк аймагындагы жогорку окуу жайлар­дын сту­дент­теринин арасында өткөрүлгөн VIII студенттердин  аймактык олим­пиадага баардыгы болуп жогоруда аталган окуу жайлардан 678 студент­терден, 227 предметниктерде сунуштама ОшМЮИге келип түшкөн.  Алар­га бардыгы болуп 44 сабактан – 26 адистик, 18 адистик эмес сабактар боюнча олимпиадалык таймаштар уюшту­рулду.

     Мурдагы жылдардан айырмаланып, бул жолкуда биринчи жолу байге­лүү 1,2,3-орундар  9 окуу жайдын бир гана студентине ыйгарылды. Аларды ар бир сабак боюнча катышуучу окуу жайлардын тажрыйбалуу окутуучулары тарабынан түзүлгөн атайын комиссиялар аныкташты.

     Ошентип  ОшМЮИде өткөрүлгөн VIII студенттердин  аймактык олим­пиадасынын жыйынтыгы боюнча 1,2,3-байгелүү эң көп орунду ээлеп, атайын дипломдорго жана баалуу  сыйлыктарга ээ болгон окуу жайлар төмөнкү­лөр болушту: ОшМУ - 41 диплом,  ЖАМУнун - 20, ОшКӨ/­ – 17,  ОшТУ – 15, БатМУ – 14, ОГПИ – 12, ОшМЮИ – 9, ЭАУ – 3 диплом менен кезектеги орунду ээлешти.

    Олимпиаданын жыйынтыгы боюнча ОшМЮИнин ректору, профессор Э.С.Токторов  жеңүүчүлөргө атайын Дипломдорду (1,2,3-даража­да) жа­на баалуу сыйлык­тарды тапшырды.

    Кыргызстандын түштүк аймагындагы жогорку окуу жайлар­дын сту­дент­теринин арасында өткөрүлүүxү IX  аймактык олимпиадасын  өткөрүү вазыйпасы Жалал-Абад мамлекеттик университетине ыйгарылды.

Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge
Bridge

Bridge
Bridge

Bridge





















































































































































































































































ЖАНА КЕЛЕЧЕГИ"-аттуу эл аралык илимий-практикалык конференция болуп өттү.


2019-жылдын 26-февралында ОшМЮИде өтө турган «БИРИНЧИ КОН­С­ТИТУЦИЯ – КЕҢЕШ ДООРУНДАГЫ КЫРГЫЗ МАМЛЕКЕТИ­НИН  БАШ МЫЙ­ЗА­МЫ, УНГУСУ ЖАНА КЕЛЕЧЕГИ» -                              аттуу эл аралык или­­мий-прак­тикалык конференциянын

 

      ПРОГРАММАСЫ

 

 

09:00-09:30

 

 Конференциянын катышуучуларын каттоо.

 

09:30-10:00

  «Биринчи Кон­с­титуция – Кеёеш доорундагы кыр­гыз мамлекетинин Баш мый­за­мы, унгусу жана келечеги» аттуу эл аралык или­­мий-прак­тикалык конференцияга арналган ОшМЮИнин китеп көргөзмөсү

 

10:00-10:15

Эл аралык илимий-практикалык конференциянын расмий ачылышы.  Чакырылган конокторду тааныштыруу.

 

10:15-10:45

 

 Расмий чакырылган конокторго сөз берүү.

 

10:45-12:30

 

Пленардык жыйындын докладдары.

 

12:30-14:00

 

 Түшкү  тыныгуу.

 

 

14:00-16:00

 

Секциялык иштер.

 

 

16:00-16:30

 

Секциялык иштердин  жыйынтыгы  жана конференциянын  резолюциясын  кабыл  алуу.

 

 

16:40-17:00

 

Конференциянын расмий жабылышы.

 

  

 

 

 

КОНФЕРЕНЦИЯНЫН РАСМИЙ АЧЫЛЫШЫ

ОшМЮИнин ректору, профессор Э.С. Токторов

(Башкы окуу имараты, Чоң жыйындар залы)

 

ПЛЕНАРДЫК ЖЫЙЫНДЫН ДОКЛАДДАРЫ:

(10-15 минута)

1.         Токторов Э.С.юридика илимдеринин кандидаты, профессор, ОшМЮИ­­нин ректору «Кыргызстандын конституциялык өнүгүү­сү­нүн негизги этаптары».

2.         Осмоналиев К.М.ЦИК КР, доктор юридических наук, про­фессор «Проблемы повышения эффективности конституцион­но-правового регулирования об-щественных отношений в Кыргыз­ской Республике».

3.         Шабуров А.С. УрГЮУ РФ, доктор юридических наук, про­фес­сор  «Пра­вовое и социаль­ное в характерис-тике социального право­во­го государства».

4.         Толеубекова Б.Х. КазНПУ им. Абая РК, доктор юридических наук, профессор «Особенности методологической основы согла­ше­­ния о сотрудничестве в контексте цели доказывания по уголов­ному делу».

5.         Матисакова З.У.ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Конституция Кыргызской АССР 1929 года: историко-право­вые аспекты».

6.         Татенова М.Б.ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Решение вопросов государственного строительства: сущность и осо­бен­ности правовой природы Кыр­гыз­­ской АССР».

7.         Жолчиев С.Т.ОшМЮИ, ага окутуучу «Кыргыз мамле­кети­нин биринчи Конституциядагы сот түзү-мү».

8.         Абытов Б.К.тарых илимдеринин доктору, профессор «Кыр­гыз­­стандын биринчи Конституциясын кимдер, кантип жана качан даярдаган?».

9.         Маматазизова Э.К.ОшМЮИ, кандидат юридических наук, и.о. до­цента «Первая Конституция Кыргызской Республики, кото­рая закрепила институт Президентства».

 

 

1-секция

“БИРИНЧИ КОНСТИТУЦИЯ КЫРГЫЗ МАМЛЕКЕТТүүЛүГүНүН БАШ МЫЙЗАМЫ,  МАМЛЕКЕТТИК ИНСТИТУТТАРДЫН  ТүЗүЛүШү, АЛАРДЫН УКУКТУК  НЕГИЗДЕРИ»

(Башкы имарат, ЧЖЗ)

 

Модераторлор:

Тайлакова С.Ж. – юридика илимдеринин кандидаты, профес­сордун м.а.

Бакирова Ш.М. – юридикаилимдеринин кандидаты, доцент.

 

1.   Насиров Т.Н. – ОшМЮИ,  доценттин м.а. «Кыргыз АССРи­нин 1929-жылдагы Конституциясы боюнча мамлекеттик башка­руу­нун калыптануусу».

2.   Акпарова А.Т. – ОшМЮИ, доценттин м.а. «1929-жылдагы Кыр­гыз АССРнин Конституциясынын укуктук негиздери».

3.   Бакирова Ш.М. – ОшМЮИ, юридика илимдеринин кандида­ты, доцент «Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу комитети­нин ишмердүүлүгү».

4.   Эрматова А.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Источники конституционного права: понятие и виды».

5.   Тайлакова С.Дж. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, и.о. профессора «Осуществление социальных прав человека в соот­вет­ствии с Конституции Кыргызской Республики».

6.   Бакиров У. – ОшГЮИ, старший преподаватель «Особеннос­ти Конституции Киргизской Автономной Советской Социалисти­чес­кой Республики 1929 года».

7.   Исираилова П. А. – ОшГЮИ, аспирант «Конституция в сис­те­ме кыргызского законодатель-ства».

8.   Эшимов А., Маманов Р.Ы.ОшГЮИ, аспиранты «Консти­ту­цион­но-правовые основы обеспечения экономической безопас­нос­ти Кыргызской Республики».

9.   Юсупалиев И.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Конституционные гарантии безопасности и лич­нос­ти в Кыр­­гызстане».

10.    Атамкулова Е. Т. ОшМЮИ, юридика илимдери-нин кандидаты, доцент «Кыргызстандын 1929-жылда-гы Конституциясындагы адам укуктарынын жана эр-киндиктеринин бекилиши». 

11.    Жусупова Н.Ы. ОшМЮИ, педагогика илимдеринин канди­да­­ты, доценттин м.а. «1937-жылдагы Кыргыз ССРинин Консти­ту­ция­­сында жогорку мамлекеттик бийлик органдарынын укуктук статусу».

12.    Кондрашова Т.В. УрГЮУ РФ, кандидат юридических наук, до­цент «Законода­тель­ство России и Киргизии в сфере ответсвен­нос­ти за коррупцию: сравнительный анализ».

13.    Демидов А.В. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, кандидат юридических наук, доцент «Государство как субөект договорных отношений».

14.    Эрматова А.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Конституционные реформы в Кыр-гызстане и принцип раз­де­ления властей».

15.    Юсупалиев И.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Функциональные особенности Конституции Кыргызской Республики в безопасности личности».

16.    Стоцкий А.П. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, кандидат юридических наук, доцент «О понятийно-катего­риаль­ном аппарате современной юриспруденции: использование не­юри­ди­ческой терминологии в юридической деятельности».

17.    Адылбекова М.А. – ОшГЮИ, аспирант «Историко-правовой опыт конституционного строительства советского государства: 1918-1936 гг.».

18.    Татенов М. Б. ОшГУ, кандидат юридических наук, доцент, Сейит кызы К. – ОшГЮИ, преподаватель «Коллегиальное и еди­но­­на­чальное государственное управление».

19.    Акматова А.Т. – ОшГЮИ, кандидат исторических наук, до­цент «Общая конституционно-правовая характеристика терри­то­рии и границ Кыргызской Рес-публики».

20.    Пирматова А.А. – ОшГЮИ, старший преподава-тель «Ста­нов­­ление и развитие административной юстиции в Кыргыз­ской Республике».

21.    Татенов М. Б.ОшГУ, кандидат юридических наук, доцент, Сейит кызы К. – ОшГЮИ, преподаватель «Земельные правоотно­ше­ния в Кыргызской Республи-ке».

22.    Сатарбаев А.М. – ОшГЮИ, кандидат исторических наук, до­цент «Правовое регулирование государ-ственных и муниципаль­ных услуг».

23.    Оморова Г.С. – ОшГЮИ, старший преподава-тель «Правовой ста­тус нотариусов по законода-тельству Кыргызской Респуб­ли­ки».

24.    Жумабай уулу М. – ОшГЮИ, старший препода­ватель «Про­бе­лы в осуществления полномочий госу-дарственных органов по государ­ственной защите сви-детелей в уголовном процессе».

25.    Макамбаева Д.И. – ОшГЮИ, кандидат фило-софских наук, до­цент «Конституция как государ-ственная гарантия социального обеспечения и соци-альной защиты общества».

26.    Самартканова А.К. – ОшМЮИ, окутуучу «Конституция­нын коомдогу орду жана ролу».

27.    Бакиров У. – ОшГЮИ, старший преподаватель «Обеспече­ние конституционной законности в Кыргыз-ской Респуб­ли­ки».

 

2-секция

 

КЫРГЫЗСТАНДАГЫ КОНСТИТУЦИЯЛАР ЖАНА КОНСТИ­ТУЦИЯЛЫК РЕФОРМАЛАР, АЛАРДЫН МАМЛЕКЕТТүЛүК ЖААТЫНДАГЫ ОРДУ, РОЛУ, УКУК­­ТУК НЕГИЗДЕРИ, КӨЙГӨЙЛӨРү ЖАНА КЕЛЕЧЕГИ

(Башкы окуу имараты, Кытай борбору)

 

Модераторлор:

Кольсариева Н.Ш. – юридика илимдеринин кандидаты, доцент;

Мазитов Р.Я. – юридика илимдеринин кандидаты, доценттин м.а.

 

1.        Нижник Н.С. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, доктор юридических наук, профессор «Насилие в семье и его пре­дот­вра­щение органами ми-лиции (по сводкам о преступлениях в Ле­нин­граде в 1960-х годах)».

2.        Ажинурина Д.А. – КазАТиСО РК, доктор юридических наук, до­цент – «Предпосыл­ки формирования статуса этнического репатри­ан­та в Республике Казах-стан».

3.        Тепляшин И.В.СФУ РФ, кандидат юридических наук, до­цент «Ук­реп­ление основ гражданского общества и обществен­ных инициатив: зна­чение юридической науки Кыргыстана и России».

4.        Аюпова З.Н. – Академия правоохранительных органов при Ге­не­­раль­ной Прокуратуре РК, докторант «О некоторых особеннос­тях расследо­ва­ния уголовных дел, связанных с подделкой акциз­ной про­дук­ции на по­сле­дующем этапе расследования преступ­ле­ний».

5.        Арстанбеков М.С. – ОшГЮИ, кандидат юри-дических наук, и.о. профессора – «Основные понятия насилия: виды и формы».

6.        Юсупалиев И.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Общеопасный способ совершения убийства и его уголовно-правовая характеристика».

7.        Мазитов Р.Я. ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Социально-правовой механизм разре-шения конфликтов с приме­не­­нием медиации».

8.        Сатарбаев А.М. – ОшГЮИ, кандидат исторических наук, до­цент «Методы разработки стратегии административной деятель­ности».

9.        Пазылов Н.А. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Актуальные вопросы в регулировании занятости населения и миграционной политики».

10.    Кармышаков М.А. ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Доверенность как инструмент для реализации граждан­ских прав».

11.    Юсупалиев И.К. – ОшГЮИ, кандидат юридических наук, до­цент «Правовой характер и критерии убийств, совершенных с осо­бой жестокостью».

12.    Каримова Р.А. – ОшГЮИ, и.о.доцент «Концеп-туальные под­хо­ды по обращению взыскания на зало-женное имущество».

13.    Абдипаттаев Т.М. ОшГЮИ, преподаватель – «Проблемы бло­кировки запрещенных ресурсов интер-нета государственными кон­тролирующими органами».

14.    Жусупбаев К.К. ОшГЮИ, старший преподаватель – «Вопро­сы правового регулирования дисциплинарной ответсвенности со­труд­ников таможен-ных органов в Кыргыз­ской Республике».

15.    Токтомамбетова К.К. – ОшМЮИ, улук окутуучу – «Жарандык укук субөективдүүлүктүн маёызы, маз-муну жана элементтери».

16.    Мамашарип кызы Б. – ОшМЮИ, улук окутуучу – «үй-бүлө уку­­­гун­дагы юридикалык фактылар».

17.    Ибраимов Б. – ОшМЮИ, ага окутуучу «Кыр-гыз Респу­бли­ка­сында жерге болгон менчик укуктарынын пайда болушу жана токтоту­лу­шу».

18.    Төлөгөн уулу Т. – ОшМЮИ, ага окутуучу – «Бейтарап соттор­дун пайда болушу жана алардын артык-чылыктары».

19.    Нуркулова Н.М. – ОшМЮИ, улук окутуучу – «Адам укук­та­ры боюнча эл аралык стандарттар».

20.    Абдуганиев К.А. – ОшГЮИ, старший препо-даватель «Пра­во­вой статус несовершеннолетнего в свете конституционных ре­форм в Кыргызской Респуб-лике».

21.    Маматашимов Д.С. – ОшГЮИ, старший препо-даватель  – «Пра­­­во­вой статус омбудсмена в Кыргыз-ской Респуб­ли­ке».

22.    Никифорова С.А. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, преподаватель «Административная юстиция: место в ме­­ха­низ­ме защиты прав и свобод личности в оценке Э.Н. Бе­рендтса».

23.    Маматова А.А. – ОшМЮИ, окутуучу – «Рим укугу-нун жалпы мүнөздөмөсү жана заманбап укуктук илимий позициясы».

24.    Мунарбек уулу Ж. – ОшМЮИ, магистрант – «Административно-пра­вовые методы косвенного воз-действия».

25.    Камчибеков Б.Ч. – ОшГЮИ, магистрант – «Методы адми­нис­­тра­тивно-правовой регламентации публичной активности».

26.    Козинникова Е.Н. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Вопросы обеспечения безопасности путем введе­ния чрезвычайного правового режима в теоретическом наследии рос­сийских полицеистов».

27.    Карпова И.Ю. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Государственное принуждение: формы и специфи­ка осуществления».

28.    Геворкян А.И.Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Международное сотрудничество полицейских ат­ри­бут современности».

29.    Юсупова Г.М. – ОшГЮИ, старший преподаватель «Земель­­ное право в Кыргызстане в период Российской империи».

30.    Кожакунова Д.Т. – ОшГЮИ, старший преподаватель «Эко­ло­гичес­кие правонарушения в Кыргыз­ской Респуб-лике».

31.    Абдуллоев А.Р.Санкт Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Нормативные осно-вания реформирования милиции Республики Таджи-кистан в начале XXI века».

 

3-секция

 

УЧУРДАГЫ  ГУМАНИТАРДЫК  ЖАНА  ТАК ИЛИМДЕРДИН  КӨЙГӨЙЛүү  МАСЕЛЕЛЕРИ

(Башкы окуу имараты, 202-аудитория)

 

Модераторлор:

Арапов Т.Б.  – физика-математика илимдеринин кандидаты, профессордун м.а.

Сатарбаев А.М. – тарых илимдеринин кандидаты, доцент.

 

1.    Сидоренко Н.С. Южно-Уральский государственный гума­ни­тар­но-педагогический университет РФ, доктор исторических наук, профессор «К вопросу об изучении сознания и поведения социаль­ных групп в регионах России в годы Гражданской войны 1917–1921 гг. (на материалах Урала)».

2.     Абытов Б.К. – ОшМЮИ, тарых илмидеринин доктору, про­фессор «Тагдыры татаал инсан Жаныбек казы Сагынбай уулу».

3.     Сорокина Е.А. РАН РФ, Институт этнологии и антрополо­гии, кандидат исторических наук, доцент «Современное социо­куль­тур­ная жизнь Швеции, реалии и проблемы».

4.     Сошникова И.В. – Южно-Уральский государственный гума­ни­тар­но-педагогический университет РФ, кандидат социологичес­ких наук, доцент «Характе-ристика личности потерпевшего в си­туа­ции насиль-ственного преступления».

5.    Маматов А.М. – ОшМЮИ, тарых илимдеринин кандидаты, доцент – «Кыргыз элинин мыйзамдарына тарыхый саресеп».

6.     Эргешбаева Р.Дж. – ОшГЮИ, кандидат фило-софских наук, до­цент «Идеи толерантности в куль-туре кыргызов».

7.         Акматова А.Т. – ОшГЮИ, кандидат исторических наук, до­цент «Реализация соглашений об изме-нении границ между Уз­бекис­таном и Кыргызстаном».

8.         Дуйшобаева А.Б. – ОшМУ, тарых илмидеринин кандидаты, до­цент «Эгемендүү Кыргызстанда кыр-гыз тилдүү ММК калып­та­нуусу».

9.     Атамбаева ү.Ж.ОшМУ, аспирант «Ош мамле­кет­тик педа­го­­ги­ка­лык институту ОшМУнун өнүгүүсүнүн маа­ни­лүү этабы».

10.     Акбарали кызы Токтокан – ЮО НАН КР, аспирант «Че­ты­ре варианта первой Конституции Кыргызстана».

11.      Аман К.П. кызы АРГУ им. Жубанова, старший препода­ва­тель РК, кандидат технических наук, Мусина А.А. АРГУ им. Жу­банова РК, старший преподователь «Предметно-языковое инте­гри­­рован­ное обу­че­ние CLIL».

12.         Сулайманова Г.Б. – ОшГЮИ, старший преподаватель «При­­­менение инновационных методов обучения при проведении заня­тий для юристов».

13.         Абдуллаев Д.Ш.ОшМЮИ, ага окутуучу«Чаткал өрөө­нүн­дөгү байыркы түрк тилине таандык топонимдер».

14.         Атамбаева ү.Ж.ОшМУ, аспирант «Ош мамлекеттик уни­­вер­­си­тетинин түзүлүшү, анын укуктук негиздери».

15.         Акбарали кызы Токтокан – ЮО НАН КР, аспирант «Кто и как разработывал первую Консти-туцию Кыргызстана?».

16.         Аман К.П. кызы АРГУ им. Жубанова, старший препода­ва­тель РК, кандидат технических наук, Аман к. Р.П. АРГУ им. Жу­банова РК, магистр «Мотивация в образовательном процессе».

17.         Алиев Т.Т. – ОшКУУ, старший преподаватель «История раз­­ви­тия института референдума в Кыр-гыз­ской Республике».

18.         Токтакун кызы Г. – ОшМЮИ, окутуучу «Казы соттору».

19.         Канназарова Б.У. – БатМУ САИ, окутуучу «Согдулук кыр­­гыз­дарда үй-бүлөнүн орду жана ролу».

20.         Абдиева А.М. – БатМУ САИ, окутуучу «Кыргыздардын дый­­канчылыгында флораны пайдала-нуу (19-кылымдын аягы 20-кылымдын башы, Фергана өрөөнүнүн түштүк-батыш чөлкөмүнүн талаа материал-дарынын негизинде)».

21.         Канназарова Б.У. – БатМУ САИ, окутуучу «Көп тилдүү би­лим берүү программасынын өзгөчөлүгү жана артыкчылыгы».

22.         Тарасов Н. К. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адөюнкт «Государственное принуждение: сущность и прак­ти­ка применения в оценке российских полицеистов конца XIX – на­чала XX века».

23.      Засовенко А. Ю. Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адөюнкт «О женщинах-мили-ционерах и проблемах ка­дро­вого обеспечения Петроградской милиции в первые годы совет­ской власти».

24.         Матвеев А. В.  Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Наружное наблюдение как средство борьбы с ре­во­­люционным терроризмом в Российской империи во вто­рой по­ло­вине XIX начале XX века».

25.         Егоров Н.Ю.Санкт-Петербургский университет МВД РФ, адьюнкт «Меры военного принуждения: основания и меха­низм применения полицией в оценке И.Т. Тарасова».

26.         Абдиева А.М., Камилова  Г.Б. БатМУ САИ, окутуу­чу­лар «Лейлек жергесинен чыккан окумуштуу Закирбек Эралиев».

 

 

«Биринчи Конституция – Кеңеш доорундагы кыргыз мамлекетинин Баш мыйзамы, унгусу жана келечеги»  -                      аттуу эл аралык илимий-практикалык конференциянын

 

РЕЗОЛЮЦИЯСЫ

 

     1929-жылы кабыл алынган Кыргыз Автономиялуу Советтик Со­циа­листтик Республикасынын алгачкы Конституциясынын 90 жыл­дык мааракесин утурлай «Биринчи Конституция - Кеёеш доорун­да­гы кыргыз мамлекетинин Баш мыйзамы, унгусу жана келе­че­ги» аттуу эл аралык или­мий-прак­ти­ка­лык конферен­ция ­өз мак­са­тына жетүү үчүн үч секцияда иш алып барды:

 

Конференциянын илимий багыттары:

1. Биринчи Конституция - кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн Баш мыйзамы, мамлекеттик институттардын түзүлү­шү, алардын ук­ук­тук негиздери.

2. Кыргызстандын тарыхындагы Конституциялар жана конс­ти­­туциялык реформалар, алардын мамлекеттүлүк жаатындагы ор­ду, ролу, укук­­тук негиздери, көйгөйлөрү жана келечеги.

3. Учурдагы гуманитардык жана так илимдердин көйгөйлүү маселелери.

 

  Бүгүнкү конференцияга баардыгы болуп 95, алардын ичинен 38 сырттан - Россиянын, Казахстандын, Ош, Жалал-Абад, Баткен об­лус­тары­нын жо­гор­ку окуу жайларынан кел­ген илимий баяндама­лар, докладдар кат­талып, алар­дын авторлору өз табылга­лары, маз­мун­­­дуу маалыматтары, илимий иликтөөлөрүнүн жыйын­тык­тары, жеке пикирлери менен ой бөлүшүштү.

 Конференциянын жүрүшүндө бир катар катышуучулар өздөрүнүн кы­зык­туу илимий билдирүүлөрү менен айырмаланышты. Маани-ма­ёызы бай, олуттуу ойлор, омоктуу пикирлер, конструктивдүү су­нуш­­­тары, өз табылгалары менен кызыктуу болгон илимий бил­ди­рүүлөрүн сунушташты.

     Эл аралык илимий-практикалык конференциянын катышуу­чу­ла­ры ХХ кылымдын биринчи чейрегинде кабыл алынган Кыргыз Ав­то­­номиялуу Советтик Со­циа­листтик Республикасынын алгачкы Конс­титуциясынын кыргыз эли үчүн зор та­ры­хый-саясий жана ук­ук­тук мааниге ээ болгонун баса белгилешти. Конференцияда Кыр­­ гызстандын та­ры­хындагы биринчи Конституциянын - Баш мый­за­м­ды­н 1929-ж. кабыл алынышы, анын башаты, улут­тук мамлекет­түү­лүк­­түн жаңы шарттарда Конституциялык бекем­дели­шине, мурда жок мамле­кет­тик институттардын пайда болушуна саресеп салы­шып, өз табылгалары менен бөлү­шүштү.

    Жаш жана таанымал окумуштуулар, адистер, магистранттар, ас­пи­­рант­тар кыргыз мамлекетинин баардык Конституция­сын, анын реформаларын жана өзгөрүү­лө­рүн кеёири талкуулашты.

     Конференциянын максаты Кеёеш доорундагы кыргыз мамлекет­түү­­лү­гү­нүн, азыркы Кыргыз Респуб­ли­­ка­­сынын тарыхый, саясий ор­дун, анын Конституциялык, укуктук не­гиз­дерин, Баш мыйзамдын мамле­кет­тик курулушка түзгөн өбөл­гө­сүн, бүгүн­кү күн­дүн бийикти­ги­нен  тактоо болуп эсептелет.

   Мамлекеттүүлүктү укуктук жактан бекемдөөдө, Конс­ти­туция­нын- Баш мыйзамдын – кээ бир артыкчылыктарын, мүчүлүштүктөрүн тал­куу­да, ар тараптан тактоодо, мындай илимий-прак­­ти­калык кон­фе­­рен­­ция­­лардын орду, ролу зор экенин баса белги­лөө ме­нен конфе­рен­ция каты­шуу­чулары төмөнкүлөрдү сунуш кылабыз:

1.     1929-жылы кабыл алынган Кыргыз Автономиялуу Советтик Со­циа­листтик Республикасынын алгачкы Конституциясынын 90 жыл­­дык мааракесин кеёири белгилөө;

2.      Кыргызстандын Баш мыйзамдарынын - Конститу­ция­лары­нын ар биринин долбоорлорунун качан, кантип жана ким тарабынан даярдалганын, кимдер кабыл алганын ар тараптан иликтөө, студент жаш­тар үчүн бул багыттагы  илимий семинарларды,  теге­рек стол­дор­ду, талкууларды, ар тараптуу дис­пут­тарды, эл аралык, чөл­көм­дүк или­мий прак­тикалык конференцияларды мамле­кеттик деёгээл­де уюш­турууну жана эл арасына кеёири жеткирүү сунушта­лат.

3.     Улут­тук мамлекети­биздин Баш мыйзамын - Кон­с­титуциясын ар тараптан илимий-практикалык иликтөөнү, анын артык­чы­лык­тарын, ийгиликтерин укуктук жактан  даёазалоону улантуу керек экендиги баса белгиленет.

 

ОшМЮИнин алдында өткөн эл аралык илимий-практикалык

Конференциянын катышуучулары.

 

 

 

 

Пленардык жыйындын илимий баяндамалары

 

Абытов Б.К.  тарых илимдеринин доктору,  профессор, ОшМЮИнин проректору

 

КЫРГЫЗСТАНДЫН  БИРИНЧИ КОНСТИТУЦИЯСЫН                            КИМДЕР, КАЧАН, КАНТИП ИШТЕП ЧЫККАН?

 

     Кыргызстан­дын биринчи, экинчи Конституцияларын кимдер даяр­­­да­ган де­ген маселени иликтөөгө алып, аларды тактап чыктык.    Тилекке каршы, азыркы учурга чейинки илимий изилдөөлөрдө Кыр­гызстанын биринчи, экинчи классикалык маани­де­ги Конс­ти­ту­циясынын бир катар нуска­сын даярдап, кыргыз коомчулугунун на­зарына алып чыккан адамдар туу­ралуу маалыматтар юристтер арасында да, тарыхчылар арасында да дээрлик жокко эсе. Негедир бул маселеге оку­муш­туулар тарабынан тиешелүү көёүл бурулбай келген. Азыр бизди кызытырган маселелер:

·       чынында эле юристтердин, тарыхчылардын көнүл чордонун сыр ­тын­да калып кеткен, кыргыз элинин, мамлектинин тарыхындагы би­рин­чи классика­лык Конституциясын даярдоо вазыйпасы кимдерге тап­шырылган жана качан даярдалган?

·       кыр­гыз элинин, улуттук мамлекетибиздин биринчи Консти­ту­ция­сынын даярдалуу мезгили качан болгон?

·       алгачкы Конституциялык комиссиянын курамына кимдер кир­ген?

·       биринчи Баш мыйзамды даярдаган комиссиянын курамына кир­ген мүчөлөр кандай кыз­мат­тагы адамдар болушкан?

·       биринчи Конституциялык комиссиянын курамында, кыргыз эли­нин, улут­тук мамлекетибиздин кызыкчылыгын коргогон нукура  кыр­гыз­дар бол­­гонбу?

·       алгачкы Конституциялык комиссиянын курамында кыргыздар бол­­со, алар кимдер эле?

·       кыргыз саясий, укуктук тарыхына келгин маданият болгон Кон­с­титу­ция­нын пайда болуу, жаралуу тагдыры кандай болгон?

·       биринчи Конститиуцияны даярдаган комиссия мүчөлөрүнүн ара­сын­да мамлекеттик, конституциялык түзүлүш боюнча адис юрист­тер болгонбу же жокбу?

·       Кыргызстандын биринчи Конституциясын иштеп чыгууга боль­ше­виктер партиясынын Кыргыз обкомунун жетекчилери катыш­кан­бы ж.б. маселелер.

      Алдын ала айта кетчү жагдай, изилдөө мезгилинде биз Кыргыз Респуб­лика­сынын Борбордук архи­винин фонддорунан Кыргызстан­дын биринчи Кыргыз Автономиялуу Советттик Социлисттик Рес­­­­пуб­ликасынын Конс­ти­ту­циясынын долбоорунун 4 башка түрүн – ва­риан­тын тап­тык (дагы бир 5-түрү ла­тын графи­гин­де түзүл­гөн):

     1-түрү, 1926-жылы биринчи Конститиуциялык комиссия тара­бы­нандаяр­да­лып, 5 бөлүктөн, 11 баптан, 60 беренеден турган Конс­ти­туциянын долбоору.[1]

     2-түрү, 1927-жылыдаярдалган, 7 бөлүктөн, 16 баптан, 103 бере­не­­ден турган Кыргыз АССРинин Конституциянын долбоору.[2]

      3-түрү, оёдолуп, толукталып, түзөтүлүп 1928-жылы даяр­дал­­ган. Бул түрү 7 бөлүктү, 16 бапты, 118 беренени камтыган Конститу­ция­нын долбоору болгон.[3]

     4-түрү, 1929-жылдын февралына кайрадан даярдалып, толук­та­лып жа­на түзөтүлүп талкууга коюлган, ошол эле жылдын 30-ап­ре­линде кабыл алын­ган Кыргыз Автономиялуу Советттик Социа­лист­тик Республикасынын Конс­ти­ту­циясынын 4-түрүнүн дол­боо­ру 7 бөлүктөн, 16 баптан, 97 беренеден турган.[4]

     Демек, биздин биринчи Конституциябыздын долбоору бир эмес бир нече жолу кай­ра иш­те­лип, оёдолуп, толукталып, түзөтүлүп ол­туруп, 4 түрдө төрт жолу сунушталып акыры 1929-жылдын 30-апре­линде 97 беренелүү биринчи Конституция кабыл алынган.

    Эми биз үчүн эё маанилүү маселе, дал ошол биринчи Консти­ту­циянын долбоорун кимдер иштеп чыккан? Бул багыттагы биринчи кадам качан башталганын тактай­лы. 1926-жылдын 25-февралында башталган. Ошол күнү Кыргыз Областтык аткаруу коми­те­ти кура­мында Об­лас­тык Аткаруу комитетинин төрагасынын орун басар­ла­ры Ж.Аб­драх­ма­нов жана И.Фатьянов, Кыргыз Областык Ке­­ёеш­тин кат­чы­сы К.Абра­мов, обл­асттык сот­тун төрагасы Л.Авербуг, анын орун баса­ры Ман­киров курамында тур­ган атайын комис­сия түзгөн. Аталган комиссияга негизинен эки тары­хый, саясий, ук­ук­тук мааниге ээ до­ку­ментти даярдоо милдеттендирилген. Та­гы­­раак айтканда тө­мөн­кү документти даярдоо вазыйпасы жүктөлгөн:

1.      Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республика­сы­нын түзүлүшү тууралуу Декла­ра­циянын долбоорун даярдоо.

2.      Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республика­сы­нын Конституциясынын долбоорун даярдоо.[5]

 

     Бир аз убакыттан кийин бул комиссиянын курамына жаёы шай­ланган Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төрагасы А. Ороз­беков, ко­мис­сиянын катчысы катары Зубов киргизилген. Ошен­тип Кыр­­гыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасынын Конс­ти­туциясынын дол­боо­рун даярдай турган комиссиянын кура­мы кеёейтилип, эми ага мурда көрсөтүлгөндөй 5 эмес 7 адам кирген. Алар төмөнкүлөр болгон:

1.    А. Орозбеков– Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төр­ага­сы, би­рин­чи конституциялык комиссиянын төрагасы;

2.    Ж. Абдрахманов - Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төр­ага­сы­нын орун басары, комиссиянын мүчөсү;

3.    И. Фатьянов - Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төр­ага­сы­нын орун басары, комиссиянын мүчөсү;

4.    К. Абрамов - Кыргыз областтык Кеёешинин катчысы, комис­сия­нын мүчөсү;

5.    Л. Авербуг - Кыргыз областтык сотунун төрагасы,  комис­сия­нын мүчөсү;

6.    Манкиров – Кыргыз областтык сотунун төрагасынын орун ба­­са­­ры, комиссиянын мүчөсү;

7.    Зубов – катчы, комиссиянын мүчөсү.

 

       Эми байкап көрүёүздөр улуттук республика болгон Кыргыз АССР­и­­нин биринчи Конституциясынын долбоорун даярдай турган 7 адамдын 5 кыргыз улутунан болгон эмес. Ушундай шартта кыр­гыз элинин конституция боюнча улуттук кызыкчылыктары канча­лык деёгээлде корголооруна ким кепилдик бере алат? Аталган конс­ти­туциялык комиссия мүчөлөрүнүн баардыгы мам­лекеттик иш­мер­лер, ар түрдүү кызмат ээлери болуп, мамлекеттик, конститу­ция­лык түзүлүш боюнча адистер жок болгон. Албетте укук тарма­гын жа­кын эки адам болгону талашсыз, бирок алардын конститу­ция­лык түзүлүш боюнча адис экенине анча ишеним жок.

    Балким ошондуктан биринчи Конституциялык комиссия мүчөлө­рү өз алдыларына коюлган милдетти толук аткара алышпай, өз уба­гын­да Кыргыз АССРинин Конституциясынын долбоорун иштеп чы­­­га албай калган. Ошол себептүү Конституциянын долбоорун тал­куу­лоо 1927-жылы болбой калган. Коюлган милдеттин өз убагында аткарылбай калуусунун себептери: биринчиден,Конституциялык ко­мис­сия мүчөлө­рүнүн бул укук маданиятынын жаатында иш таж­рый­ басы болгон эмес. Экинчиден, ко­мис­сия мүчөлө­рүнүн арасында мам­ле­­кеттик, конститу­ция­лык түзүлүш боюнча жана юриспруденция жаа­­тындагы квалификациялуу адис­тер жок болгон. үчүнчүдөн, би­рин­чи Конституциянын долбоорун жазууда мурда мам­ле­кеттик, кон­с­титу­ция­лык түзүлүш боюнча иш алып барган, жеткиликтүү да­ра­мети, теориялык даярдыгы бар адистер камтылган эмес.

      Дал ушул себептерден биринчи Конституциянын долбоору 1927-жылдагы уюштуруу курултайына даярдалбай калган, анын ордуна 1927-29-жж. “Кыргыз АССРинин мамлекеттик түзүлүшүнүн жобо­су” негизги укуктукдокумент болуп калган. Экинчи жагынан, ошол биринчи долбоор борбордогулардын, Москванын көз карашы боюн­­­ча “көптөгөн принципаилдуу жетишпестиктерден, мү­­чү­лүш­түк­төрдөн”  улам курултайдагы талкууга кирбей калган 

     Ошентип биринчи долбоор кабыл алынбай калгандан кийин Конс­­­титуция­лык комиссиянын курамы, шартка жараша кеёейтил­ге­нин кыйыр түрдө аныктай алдык. Биз таянган документ «Протокол №1 заседании ко­миссии по рассмотрению проекта до­пол­не­ний к инс­трукции по пе­ре­выборам Сове­тов о категории лиц, под­­лежа­щих к лишению избирательных прав, примени­тельно к мест­ным ус­ло­­виям в Кыргызской Автономной области» деп ата­лат. Жы­йын­­га Ж.Аб­­драхманов төрагалык кылып, катчысы Лунев деген бол­­гон.[6]  Дал ошол документте жыйынга катышкан адамдар­дын, комиссия мүчөлөрүнүн тизмеси берилген.[7] Биринчи Конституция­лык комис­сия­сынын мүчөлөрү төмөнкүлөр:

1.       А. Орозбеков – Конституциялык комис­сия­нын төрагасы, Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төр­ага­сы;

2.       Ж.Абдрахманов – комис­сия­нын төрагасынын орун басары; Кыр­гыз АССРинин Өкмөт башчысы;

3.       И.Фатьянов - комис­сия­нын төрагасынын орун басары, Кыр­гыз Областтык аткаруу комитетинин төр­ага­сы­нын орун басары;

4.       Зубов – комиссиянын мүчөсү, Конституциялык комис­сия­нын кат­чы;

5.       К. Абрамов – комиссиянын мүчөсү, Кыргыз областтык Кеёе­ши­­нин катчысы;

6.       Л. Авербуг - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз областтык сотунун төрагасы;

7.       Манкиров - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз областтык соту­нун төрагасынын орун ба­са­ры;

8.       Ж.  Саадаев - комиссиянын мүчөсү, партиянын Кыргыз обко­му­нун жооптуу катчысы, 1928-30-жж. Москвадагы маркс­изм-лени­низм курстарынын угуучусу;

9.       Т. Худай­бергенов - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз АССРи­нин Юс­ти­ция эл комиссары жана Прокурору;

10.    И. Текеев - комиссиянын мүчөсү, сот, прокуратура органда­ры­нын жетекчиси, Москвадагы юстиция курстарынын угуучусу, Нар­ ком­земдин бөлүм башчысы;

11.    С. Толенов - комиссиянын мүчөсү, партиянын кыргыз обко­му­нун мүчөсү;

12.    Аманбаев - комиссия мүчөсү;

13.    О. Алиев - комиссиянын мүчөсү, Кыргызстандагы “Комму­нист” журналынын редактору, Москвадагы коммунисттер универси­те­тинин угуучусу;

14.    С. Чонбашев - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз АССРинин Суу чар­ба башкармалыгынын башчысы, 1927-30-жж. Москва­дагы соода академиясынын жана Эл чарба институ­нун угуучусу;

15.    Д. Иманов - комиссиянын мүчөсү, кыргыз  алфавитин араб гра­­фи­касынан латын графикасына которуу боюнча Кыргыз АССРи­нин БАК комиссиясынын төрагасы;

16.    К. Тыныстанов - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз АССРинин Эл агар­туу комиссары;

17.    К. Кулумбаев - комиссиянын мүчөсү, партиянын Кыргыз об­комунун Пишпек окружкомунун уюштуру бөрүмүнү башчысы, обком­дун мүчөсү;

18.    Бостенов - комиссиянын мүчөсү;

19.    Х. Джиенбаев - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз АССРиндеги  Кол­­хоз­центрдин төрагасы;

20.     Д.Зулфибаев - комиссиянын мүчөсү, Кыргыз АССРинин БАК областтык аткаруу комитетинин жер башкармалыгы­нын башчысы, Кыргыз АССРинин Эл комиссарлар Кеёешинин төрагасынын орун ба­сары, СССР БАК мүчөсү;

21.    Баишев - комиссиянын мүчөсү;

22.    Б. Турсунов - комиссиянын мүчөсү, “Кошчу” союзунун мүчөсү;

23.    Б. Буранов - комиссиянын мүчөсү, комсомолдук активист, айылдык Кеёештин төрагасы.

Аталган комиссия мүчөлөрүнүн 18 кыргыз улутунан болушкан, би­рок алардын ичинен 3-4 эле жогорку билимге ээ же атайын жо­гор­ку курстарды аяктагандар болгон. Аталган ко­мис­сия мүчөлөрү­нүн арасында атайын юридикалык жогорку били­ми бар адистер дээр­­лик болгон эмес. Ошол эле учурда конституция­лык комиссияга кирген мүчөлөрдүн баары ошол кездеги Кыргыз областтык, Авто­но­миялык республикалык аткаруу комитетинин, об­ласттык партия­лык уюмдун, ар түрдүү элдик комиссариаттын жетек­чилери болуш­кан. Демек булар биринчи конституциялык ко­мис­сия­нын курамына саясий максаттар менен киргизилген.

     Дагы бир жагдай эске алчу жагдай, ошол улуттук респуб­ли­ка­быз­дын биринчи Конституциялык комиссиясынын курамына Ке­ёеш доо­рун­да­гы кыргыз мамлекетинин түптөөчүлөрү, негиздөө­чү­лөрү болгон  А.Сыдыков, И.Айдарбеков, И.Арабаев, Т.Айтматов, Т. Жол­­дошов, Б.Исакеев сыктуу инсандар кирген эмес. Ошондой эле 1926-29-жылдары партиянын кыргыз обкомунун биринчи кат­чы­­сы болгон Н.А.Узюков- 15.09.1925 - 6.06.1927-жж., В.Щубриков - 1927-29-жж., М.Кульков - 1929-30-жж. сыяктуулар да комиссия ку­ра­мына кирген эмес.

Ата­йын укуктук билимдери болбосо да дал ошолор элибиздин, кыр­­гыз мам­лекетинин келечегин ойлоп, улуттук мамлекеттин уёгу­сун түптөп, анын негизи болгон биринчи Конституцияны кыйынчы­лыктар ме­нен иштеп чыгып, бир катар талкууларды уюштурушуп, кайра-кайра оёдоо, түзөтүүлөрдү киргизишкен. 

Дал ушул адамдар, кыргыз элинин 20-30-жылдардагы чыгаан уулдары, кыргыз улуттук мамлекетинин негиздөөчүлөрү, көрүнүк­түү саясий, партиялык, мамлекеттик ишмерлери, ошол кайчылаш, кыйын-кезеё жылдарда РСФСРдин Конституциясынын негизинде иштелип чыкккан Кыргыз АССРинин биринчи Конституциясынын долбоо­рун даярдашып, калыё элдин катмарына, алардын назарына коюшкан.

    Эске ала турган даги бир маанилүү маселе булардын көбү, алдыё­кы 1925-26-жж. бири-бирине саясий оппонент болуп, келишпес күр­өш жүргүзүшсө да, кыргыз мамлекетинин келечеги үчүн бириги­шип, бир­гелешип иш алып барышып, бизге, келечек муундарга өл­кө­нүн биринчи Конституциясын  калтырышты.

     Сөзүбүз курук болбосун үчүн төмөнкү иликтөөнү сунуштайбыз. Маалым болгондой 20-жылдары, кыргыз улуттук мамлекетин түп­төө­нүн башатында, дал ошол  улуттук мамлекетти негиздөө, түзүү ма­селесинде кыргыз элинин саясий ишмерленринин, кыргыз улут­тук элитасынын ортосунда катуу саясий кармаш болуп, саясий үс­төмдүк, бийлик үчүн биздин улуттук лидерлерибиз, чыгаан ишмер­лерибиз эки жаатка бөлүнүп кал­ган эле. Алардын бир тобуна А. Сыдыков баштаган  Ж.Абдрах­манов, И. Ара­баев ж.б. кирсе, экинчи тобуна Р. Худайкулов башында болгон  Д.Бабаханов, Ж. Саадаев ж.б. кирген.[8]

     Учурдагы абройлуу тарыхчылардын бири тарых илимдеринин доктору, профессор З.К.Курмановдун иликтөө­лөрүнө ылайык жо­го­руда көрсөтүлгөн биринчи Консти­ту­циялык комиссиянын мүчө­лө­рү негизинен төмөнкүдөй төрт топтун өкүлдөрү болушкан:

      1-топ “сыдыковчулар” лагеринин өкүлдөрү - А. Орозбе­кова, Ж. Абдрах­манов, Т.Худай­бергенов,  И.Текеев, Толенов, С.Чонба­шев, Д. Иманов, Д. Зуль­фибаев, К. Кулумбаев.

      2-топ худайкуловчулар”лагеринин өкүлдөрү-Ж.Садаев, Б.Тур­сунов.

     3-топ «ортодогулар»- «нейтралдар» - К.Тыныстанов, О.Алиев.[9]

     4-топ большевиктер партиясынын Бүткүл Россиялык жана Союз­­дук Бор­бордук Комитеттеринин, РСФСР жана СССРдин Борбор­дук аткаруу комиитет­теринин, борбордон Кыргызстанга жиберил­ген партиялык, мамлекеттик иш­теги тажрыйбалуу өкүлдөрү, жерги­лик­түү активист жетекчилери, славян ж.б. улутуттагылар -И.Фать­я­нов, К. Абрамов, Л. Авербуг, Манкиров, Зубов.

    Ошентип кандай гана саясий көз карашта, позицияда болбосун, дал ушул кечээ күнкү саясий оппонентер элибиздин, кыргыз мам­леке­тинин келечеги үчүн биригишип, иштиктүү аракеттер натыйжа­сында биздин биринчи Конституцияны 4 жолу кайр-кайра иштеп чыгышып, элибизге, мамлекетибизге абдан керек болгон Консти­ту­циянын акыркы нускасын тиешелүү органдар электен өткөрүп, бүткүл элдик  талкуудан кийин атайын курултай бекитип берген.

    Дагы бир жагдай, дал ошол биринчи Конституциянын 4 долбоо­рун даярдап, тиешелүү талкууларга коюп, ар жолу аларды кайра­дан оңдоп, түзөп, толуктап, элге чыгарууда, ошол кездеги большевиктер - коммунистер партия­сы­­нын негизги саясий күч катары орду жана ролу  чоң болгону баса белгилөө абзел.[10] Баардыгын бириктирген дал ошол комму­нис­тер партия­сы­­ партиясы болгону да талашсыз. Дал ошол Кыргыз АССРинин биринчи Конституциясы кыргыз эли­нин улут­тук мамлекетинин мыйзамдык, укуктук негизи, Баш мый­за­мы болуп, элибиздин, мамлекетибиздин феодализмден социа­лизм доо­ру­на өтүүсүнө зор өбөлгө түзгөнү да талашсыз болгонун баса белгилөө абзел.

    Ошол биринчи Конституциянын 94-96-беренелеринеылайык Кыр­­­­гыз АССРинин мамлекеттик символдору герб жана туу беки­тил­ген. Кыргыз  АССРинин гербинин сүрөтүн биз азырынча таба албадык, тилекке каршы анын сүрөтү сакталбай калыптыр. Бирок ошол эле  биринчи Конституциянын 95-беренесинде АССРинин гер­би туура­луу: “Кыргыз  АССРинин герби кы­зыл түс­түн алкагындагы алтын түс­түү күндүн нуру, кайчы­лашкан орок жана бал­ка, кармагычтары төмөн жагында жайгаштырылган, дан эгин­дер­дин башы менен чыр­малган, кыргыз жана орус тилин­деги а) Кыр­гыз Автономиялуу ССР жана б) Бүткүл дүйнөнүн про­­ле­тариат­та­ры бириккиле”[11] деген жазуу камтылганы айты­лат.

     Кыргыз АССРинин Коснтитуциясынын 96-беренесине шайкеш биз­дин республиканын биринчи туусу[12] сиздердин назарыңыздарга сунушталды.


 

     Ошентип 1929-жылдын 30-апрелинде кыргыз мамлекети, эли би­рин­чи жолу ъз Баш мыйзамына ээ болду.

 

 

 

Татенова М.Б.

кандидат юридических наук,

доцент  ОшГЮИ

 

РЕШЕНИЕ ВОПРОСОВ ГОСУДАРСТВЕННОГО СТРОИТЕЛЬСТВА: СУЩНОСТЬ И ОСОБЕННОСТИ                         ПРАВОВОЙ ПРИРОДЫ КЫРГЫЗСКОЙ АССР

 

Аннотация

      В статье рассматриваются сущность и особенности  правовой природы Кыргызской автономной советской социалистической республики.  Анализи­руются правовой статус высших государственных органов и органов мест­ной власти КАССР, взаимодействие органов государственной власти КАССР и РСФСР

     Ключевые слова: Кыргызская автономная советская социалистическая республика, РСФСР, СССР, центральный исполнительный комитет, прези­диум, совет народных комиссаров, съезд советов, орган власти.  

     Key words: Kyrgyz autonomous soviet socialist republic, RSFSR, USSR, central executive committee, presidium, council of people′s commissars, congress of councils, authority.

 

    Кыргызская автономная советская социалистическая республика (далее КАССР), образованная 1 февраля 1926 года – это очередной, последова­тель­ный этап развития Кыргызской государственности в XX веке. Начальным мо­ментом этого процесса следует считать формирование 14 октября 1924 года Кара-кыргызской автономной области в составе РСФСР, преобразо­ванной 25 мая 1925 года в Кыргызскую автономную область. 

Несмотря на функционирование в составе союзной республики - РСФСР основе СССР молодое государственное образование кыргызов уверенно развивалось и крепло, что привело к преобразованию его в союзную рес­публику на основе новой Конституции СССР, принятой 5 декабря 1936 года.

    Государственное строительство в КАССР как и во всем СССР основы­валось на государственной идее и принципе о предоставлении всей полноты государственной власти советам – представительным и коллегиальным органам, состоящих из рабочих, крестьянских и красноармейских депутатов. Данный принцип был отражен в статье 3 Конституции КАССР.

В КАССР высшая государственная власть принадлежала съезду советов, а в межсессионное время высшим органом государственной власти был Центральный исполнительный комитет (далее ЦИК) КАССР и его президиум [6, 12].

Съезд советов со всей территории КАССР проводился один раз в год и созывался он ЦИК. Могли созываться внеочередные съезды как самим ЦИКом, так и по инициативе местных советов, представляющих 1/3 населения КАССР. 

Исключительными полномочиями съезда советов КАССР являлись: 1) внесение изменений и дополнений  в Конституцию КАССР с последующим утверждением Всероссийским центральным исполнительным комитетом (далее ВЦИК) и съездом советов РСФСР; 2) изменение внешних границ КАССР по согласованию с правительством РСФСР и правительствами соответствующих смежных республик; 3) утверждение свода бюджетов в КАССР; 4) выборы ЦИК КАССР и утверждение его количественного сос­тава; 5) избрание делегатов на съезды советов РСФСР и СССР.

     Совместными полномочиями съезда советов и ЦИК КАССР были: 1) госу­дар­ственное управление во всех сферах жизни, в том числе  контроль над го­су­дар­ственными доходами и расходами; 2) разработка нормативно-правовых актов о центральных органах власти в КАССР; 3) решение вопросов административно-территориального деления КАССР; 4) отмена и изменение нормативных правовых актов нижестоящих органов власти; 5) утверждение планов экономического развития на территории КАССР; 6) утверждение республиканского бюджета; 7) издание закона об амнистии; 8) решение вопросов фискального характера.

ЦИК в межсессионное время был законодательным, высшим распоряди­тельным и контролирующим органом КАССР. Он был предшественником Вер­ховного совета Киргизской ССР. ЦИК утверждал также проекты нор­ма­тивных правовых актов, разрабатываемых Советом народных комиссаров (далее Совнарком), отдельными ведомствами и членами ЦИК; определял направления работы Президиума ЦИКа и Совнаркома; контролировал испол­нение  постановлений съездов советов СССР, РСФСР, КАССР и других выс­ших органов Советской власти.

ЦИК КАССР из своего состава избирал свой Президиум, который  работал на постоянной основе и выполнял его функции. ЦИК собирался на сессии один раз в квартал. Внеочередные сессии данного органа организовывались как по инициативе его Президиума, так и по требованию Совнаркома или  одной трети его членов. ЦИК был подотчетен съезду советов КАССР.

ЦИК для управления республикой образовывал Совнарком и для регулирования отдельными отраслями сферы жизни общества формировал народные комиссариаты. Совнарком был органом наподобие совета министров или правительства, народные комиссариаты представляли собой министерства или комитеты [3, 63].   

Совнарком занимался общим управлением или реализовывал исполни­тель­ную власть. Состав Совнаркома КАССР состоял из следующих членов: пред­седателя, его заместителя, глав народных комиссариатов и управлений. Совнарком был вправе издавать нормативные правовые акты, действующие на всей территории республики. Правом отмены или приостановления его актов обладали ЦИК КАССР и его Президиум. 

В Конституции КССР 1929 года были перечислены 11 народных комис­са­риатов таких как внутренних дел, юстиции, народного образования, здраво­охранения, социального обеспечения, сельского хозяйства, финансов, труда, рабоче-крестьянской инспекции, торговли и центральный совет народного хозяйства. Первые шесть центральных органов исполнительной власти были автономными, последние пять были объединенными с подобными народными комиссариатами в Совнаркоме РСФСР и выполняли их приказы, но в то же время подчинялись высшим органам власти в КАССР.

ЦИК КАССР обладал полномочием уменьшать количество народных комис­сариатов и формировать необходимые для республики центральные управления.

Функционировал также особый орган власти борьбы с  противниками советской власти: контрреволюционерами, шпионами и т.д. Это был регио­нальный отдел  Объединенного государственного политического управле­ния СССР, который действовал на основе положения, утвержденного  законно­да­тельными органами Советского Союза. Действовало также Управление КАССР, ведающее  делами обороны, которое подчинялось Народному комис­сариату по военным и морским делам соответственно РСФСР и СССР. В условиях плановой социалистической экономики и соответственно для управления этим народным хозяйством при Совнаркоме функционировала Плановая комиссия (Госплан) [5, 107].

Управляли народными комиссариатами народные комиссары. Они и их заместители назначались и смещались с должности Президиумом ЦИК КАСССР. Народные комиссары также были ответственны перед Совнаркомом и ЦИК КАССР.  Вышеназванные органы могли отменить распоряжения народных комиссаров в случае их противоречия законодательству. Глава народного комиссариата действовал на основе единоначалия, однако при нем Совнаркомом могла быть образована коллегия, которая при несогласии с решением народного комиссара могла обжаловать его в вышеназванный орган. Такое же полномочие имел и каждый член коллегии. Правовой статус народных комиссариатов определялся также в положениях о них, принимаемых ЦИК КАССР.

В Конституции КАССР регламентировалась также система местной власти [1]. Также как и в центре на местах высшей властью признавался съезд советов. В работе съезда советов принимали участие делегаты от всех советов в городской и сельской местности в пределах данной административно-территориальной единицы. Нормы представительства определял ЦИК КАССР.

Съезды советов как и в центре проводились один раз в год. При необходимости созывались внеочередные съезды. Правом созыва таких съездов обладали: 1) вышестоящие съезды советов или их исполнительные комитеты, 2) их исполнительные комитеты, 3) местные советы, представляющие одну треть населения местного сообщества.

Как уже было сказано выше съезды советов могли избирать свои исполнительные комитеты, количественный состав которых определялся  постановлениями ЦИК КАССР или его Президиумом.

Порядок формирования и функционирования местных органов власти: местных советов, их съездов, исполнительных комитетов определялся ЦИК КАССР.

После проведения съездов высшую власть на соответствующей территории осуществляли исполнительные комитеты. Они были ответственны  перед избравшими их съездами и вышестоящими исполнительными комитетами и Совнаркомом КАССР. Как и в центре, исполнительные комитеты образовывали свои президиумы, которые реализовывали полномочия первых при не проведении их заседаний.

Для реализации текущей управленческой работы и выполнения нормативных правовых актов вышестоящих органов исполнительные комитеты образовывали отделы. Эти отделы соответственно были ответственны перед органом их формировавшим его Президиумом, вышестоящими отделами и Народным комиссариатом. 

Местными представительными коллегиальными органами были советы депутатов. В соответствии со статьей 57 Конституции КАССР были следующие нормы представительства в советах: в городской местности 1 депутат на 100 избирателей, но не менее 50 и не более 300 депутатов; в сельской местности 1 депутат на 100 человек населения, но не менее 3 и не более 50 депутатов. На сессии депутаты местных советов созывались их президиумами или председателями как по собственной инициативе, так и по требованию не менее половины их состава. Мандат депутатов был императивным.

Задачами местных органов власти были: 1) развитие местной территории в экономическом и культурном отношении; 2) принятие и исполнение норм местных бюджетов; 3) исполнение постановлений вышестоящих органов; 4) решение вопросов местного значения; 5) координация и реализация деятельности по укреплению советской власти на соответствующей территории; 6) обеспечение законности, общественного  порядка и безопасности; 7) участие в обсуждении вопросов общегосударственного значения.

Местные органы власти контролировали нижестоящие органы и подчинялись вышестоящим, соответственно контролю подлежали и акты, принимаемые этими органами. В случае их противоречия законодательству они подлежали отмене [2, 148]. Органы подчинялись друг другу в зависимости от принципа их образования. Так,  правовые акты  исполнительных комитетов и их президиумов могли быть отменены избравшими их съездами советов.

    В КАССР была своя бюджетная система, которая включала в себя республиканский и местные бюджеты. Нормативно-правовой основой бюджетных отношений в КАССР были  «Положение о бюджетных правах автономных советских социалистических республик» и «Положение о местных финансах РСФСР».

Распределение доходов и расходов между республиканским и местными бюджетами осуществлялся ЦИК КАССР, а между местными бюджетами в одной административно-территориальной  единице соответствующими местными исполнительными комитетами.

Главными распорядителями бюджетных средств по сметам необъединенных народных комиссариатов и управлений являлись соответствующие народные комиссары и начальники управлений КАССР, а в местных бюджетах местные советы и исполкомы.

Все правовые акты высших органов государственной власти СССР и РСФСР, касающихся объединенных наркоматов, были обязательны к исполнению на территории КАССР, а постановления и распоряжения Совнаркома РСФСР по линии необъединенных наркоматов применялись на территории Кыргызстана лишь с санкции ЦИК КАССР.

Съезд советов РСФСР и ВЦИК имели право отменять или приостанавливать правовые акты  высших органов государственной власти КАССР. Президиум ВЦИКа имел право приостанавливать и изменять постановления ЦИК и Совнаркома КАССР, а также приостанавливать правовые акты съезда советов КАССР с внесением их на рассмотрение ВЦИКа.

ЦИК КАССР и его Президиум имели право опротестовывать правовые акты СНК РСФСР, касающихся объединенных наркоматов в Президиум ВЦИКа. Также вышеназванные органы КАССР могли обратиться в ВЦИК и ЦИК СССР с предложением об отмене или изменении правовых актов всех центральных органов, если они были нецелесообразны к местным условиям, а также с проектами правовых актов.

Объединенные народные комиссариаты КАССР подчиняясь высшим органам государственной власти КАССР исполняли директивы соответствующих народных комиссариатов РСФСР, после их рассмотрения  ЦИКом и Совнаркомом КАССР. С другой стороны, объединенные народные комиссариаты РСФСР не могли приостановить или отменить правовые акты одноименного народного комиссариата КАССР, если они противоречили их постановлениям, но основывались на требованиях, предъявляемых ЦИК и Совнаркомом КАССР. В этих случаях объединенные народные комиссариаты РСФСР могли опротестовать правовые акты соответствующих народных комиссариатов КАССР в Совнарком РСФСР.

ЦИК КАССР и его Президиум могли приостановить приказы объединенных народных комиссариатов РСФСР если они противоречили  законодательству РСФСР, при осведомлении об этом Совнаркома и соответствующего народного комиссариата РСФСР. Правовые акты необъединенных народных комиссариатов РСФСР не были обязательными для одноименных народных комиссариатов КАССР.

Как РСФСР так и КАССР имели в своих высших органах власти представителей друг друга с правом совещательного голоса, с целью реализации своих законных интересов. Высшие органы власти КАССР имели право контроля всех учреждений и предприятий, расположенных на ее территории, но не находящихся под их прямым управлением. КАССР принимала участие в формировании высших органов государственной власти РСФСР и СССР через своих делегатов, соответственно участвовавших на съездах советов РСФСР, советах союза и национальностей СССР. Высшие органы государственной власти КАССР имели право издавать нормативные правовые акты, действующие на всей ее территории [4, 103].  

В процессе государственного управления ЦИК КАССР, его Президиум и Совнарком непосредственно взаимодействовали с ЦИК и Совнаркомом РСФСР. ЦИК КАССР координировал свою деятельность с ЦИК СССР через его Совет национальностей.

    Особенностью Конституции КАССР 1929 года было то, что в ней не было положений о судах и прокуратуре. Органы суда функционировали во все времена существования на территории Кыргызстана государства. Органы прокуратуры в Кыргызстане были созданы 22 ноября 1924 года.

    В КАССР действовали народные суды и главный суд. В 1927 году первым народным комиссаром юстиции и одновременно прокурором КАССР был назначен Таш Худайбергенов. Председателем Главного суда КАССР был избран Иманбек Текеев. В состав Главного суда входили председатель, 2 его заместителя и 5 членов.

Главный суд как высший судебный орган на территории КАССР являлся кассационной инстанцией по делам, рассмотренными народными судами, и судом 1-й инстанции по делам, отнесенным законом к его ведению. Он осуществлял и надзорные функции по делам народных судов с вступившими в законную силу приговорами и решениями.

Кассационной и надзорной инстанциями в отношении дел, рассмотренных Главным судом КАССР, являлся Верховный суд РСФСР. Судебная система КАССР была в ведении народного комиссариата юстиции КАССР. Народные судьи избирались Президиумом ЦИК КАССР [7, 57].

В сентябре 1930 года территория Кыргызстана была разделена на 24 района, в связи с этим в республике  сформировали 24 районных суда и 2 участка народного суда в г. Фрунзе.

В связи с образованием в июле 1936 года народного комиссариата юстиции СССР и исключением из полномочий Верховного суда СССР  функций управления в судебной системе произошли некоторые изменения и в правовом статусе Главного суда КАССР, который также перестал осуществлять управленческие функции и утвердился как высший судебный орган республики. Председатель Главного суда теперь не был в прямом подчинении  руководителя народного комиссариата юстиции.

Как уже было сказано выше прокуратура в Кыргызстане была создана в 1924 году и состояла она тогда из 15 сотрудников. Прокуратура в это время входила в состав народного комиссариата юстиции, а должность прокурора области была включена в структуру областного исполнительного комитета.

Первым прокурором Кара-Кыргызской автономной области был Михаил Петрович Безносиков.

С образованием в 1933 году прокуратуры СССР была законодательно закреплена единоначальная система управления в прокуратуре.  Прокуратура осуществляла следующие виды деятельности: вела общий надзор, надзор за законностью в уголовном судопроизводстве, осуществляла уголовное преследование, поддерживала обвинение в суде [8, 150].

В центральном аппарате при прокуроре КАССР работали старшие помощники, помощники и прокуроры. В республике функционировали окружные, кантонные, районные прокуроры. В 1934 году в КАССР работали 27 районных прокуроров.

Таким образом, государственный аппарат и законодательство в КАССР постепенно совершенствовались, подготавливая почву для дальнейшего развития государственности в этой республике и вскоре на основании общей политической и экономической обстановки в СССР и по решению руководства советского государства в 1936 году 5 декабря была образована Кыргызская ССР.

 

Список использованной литературы:

1.   Конституция Кыргызской автономной советской социалистической республики от 30 апреля 1929 года.

2.   Татенов М.Б. - Источник коррупции и пути его искоренения // Экономика, социология и право. – 2016. - №11. – С. 146-149.

3.   Татенов М.Б. - Коллегиальное государственное управление как основа правового государства // Вестник Кыргызско-Российского Славянского университета. – 2012. - №12. – С. 62-64.   

4.   Татенов М.Б. - Механизмы взаимодействия высших органов государственной власти в некоторых странах мира // Держава і право. Юридичні і політичні науки. - 2013. - № 60. - С. 97-106.   

5.   Татенов М.Б. - Обеспечение законности при коллегиальном государственном управлении // Журнал научных и прикладных исследований. - 2016. - № 12 (47). - С. 106-108.

6.   Татенов М.Б. - Признаки коллегиального и едино начального органов публичной власти // Высшая школа. - 2016. - № 4. - С. 11-13.

7.   Татенов М.Б., Татенова М.Б. - Иерархия наук и права человека // CETERIS PARIBUS. – 2016. - № 3. - С. 54-59.

8.    Татенов М.Б., Татенова М.Б. - К вопросу о создании, обеспечении и охране (защите) прав человека // Вестник филиала РГСУ в г. Ош. – 2016. - №14. – С. 147-152.

 

 

 



[1]ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 18. Д.17. –Л. 33-71.

[2]ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 3. Д.141. –Л. 54-74.

[3]ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 3. Д.141. –Л. 27-53.

[4]ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 3. Д.141. –Л.75-84.

[5]Абытов Б.К. Первая  Конституция  Кыргыз­стана. Вестник КГЮА. Спецвыпуск – Бишкек,2006.

 

[6]ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 18. Д.17. –Л. 1-83, 82-85, 115

[7] ЦГА КР –Ф. 21.  Оп. 18. Д.17. –Л. 115; Ошол эле жерде. –Л. 82.

.

[8] Курманов З.К. Первый учредительный // Вестник времени. -1990. №1. –С.8 

[9] Автор аталгантопторду профессор З. Курмановдунэмгегинетаяныпбълпчыккан//Курманов З.К. Политическая борьба в Кыргызстане: 20-е годы. –Б., 1997. –С. 259,261-277.

[10]Джуманалиев А. Политическая история Кыргызстана. –Б., 2005. –С.166.                                                                  

[11]КР БМА –Ф. 21. -Оп. 3. -Д.141. –83-84-б.

[12]КР БМА –Ф. 21. -Оп. 3. -Д.141. –84-б.

 

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________








2018-жылдын 11-декабрында ОшМЮИде өтө турган  «ЧЫНГЫЗ  АЙТМАТОВ  –  ЗАЛКАР ЖАЗУУЧУ, ДИПЛОМАТ ЖАНА  МАМЛЕКЕТТИК  ИШМЕР» -   аттуу эл аралык илимий-практикалык конференциянын ПРОГРАММАСЫ

 

09:00-09:30

 Конференциянын  катышуучуларын каттоо.

09:30-10:00

  ОшМЮИде  «Чынгыз  Айтматов каанасын» ачуу аземи

10:00-10:15

Эл аралык илимий-практикалык конфе­ренциянын расмий ачылышы.  Чакырыл­ган конокторду тааныштыруу.

10:15-10:45

 Расмий чакырылган конокторго сөз берүү.

10:45-12:30

Пленардык жыйындын докладдары.

12:30-14:00

 Түшкү  тыныгуу.

14:00-16:00

Секциялык иштер.

16:00-16:30

Секциялык иштердин  жыйынтыгы  жана конференциянын  резолюциясын  кабыл  алуу.

 

 

2018-жылдын 11-декабрында ОшМЮИде өтө турган

«ЧЫҢГЫЗ  АЙТМАТОВ  –  ЗАЛКАР ЖАЗУУЧУ,

ДИПЛОМАТ ЖАНА МАМЛЕКЕТТИК ИШМЕР» –

аттууэл аралык илимий-практикалык конференциянын

ПРОГРАММАСЫ

 

ОшМЮИнин алдындагы «Чыңгыз Айтматов каанасынын»

салта­наттуу ачылышы(башкы окуу имараты)

 

Конференциянынрасмийачылышы

ОшМЮИнин ректору, профессорЭ.С. Токторов

 

Расмийконоктор:

1.    ЖылкыбаевУзарбекКазыевич – КыргызРеспубликасы­нын Өкмө­тү­нүн Ош облусун­дагы ыйгарымдуу өкүлү.

2.    Сарыбашов Таалайбек Насирбекович – Ош шаарынын мэри.

3.    Свистин Роман Викторович – Россия Федерациясынын Ош шаа­рындагы Генералдык консулу.

4.    Ван Ян – Кытай Элдик Республикасынын Ош шаарындагы Гене­рал­дык консул­ду­гунун убак­ты­луу ишенимдүү өкүлү.

5.    АтановДанияр Муратович – Республика Казахстандын Ош шаа­рын­дагы Генералдык   кон­сулу.

6.    Успанов Ж.Т. – КазАТиСО, кандидат юридических наук, про­фес­сор.

7.    Исаков К.А. – ОшМУнун ректору, филология илимдери­нин доктору, профессор.

8.    Абидов А.О. – ОшТУнун ректору, техника илимдеринин док­то­ру, профессор.

9.    Раимбаев Ч.К. – ОшКӨУнин ректору, экономика илим­де­ри­нин доктору, профессор.

10.     Зулуев Б.Б. – ОГПИнин ректору, педагогика илимдеринин канди­да­­ты, профессор.

11.     Кадыров С.К. – РГСУнун Оштогу филиалынын директору, экономика илимдери­нин доктору, профессор.

 

Расмий коноктордун куттуктоолору

ПЛЕНАРДЫК  ЖЫЙЫНДЫН  ДОКЛАДДАРЫ:

(10-15 минута)

 

1.    Токторов Э.С. – юридикаилимдеринин кандидаты, профессор, ОшМЮИ­­нин ректору – «Даңазалуу, залкар жазуучу Чыңгыз Айтматов».

 

2.    Успанов Ж.Т. – КазАТиСО, кандидат юридических наук, про­фес­сор – «Чынгыз Айтматов и Казахстан».

 

3.    Темирова Б.Т. – ОшМУ, филология илимдеринин кандидаты, до­цент –«Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларындагы адам, коом, мезгил жана адеп-ыйман маселелери».

 

4.    Тлеубаев С.Б.КазАТиСО, кандидат филологических наук, доцент "Образ тру­до­вого человека в произведениях Чингиза Айт­матова".

5.    Ибраимов К.И. – ОшМЮИ, филология илимдеринин кандида­ты, профес­сор­­дун м.а. «Чыңгыз Айтматов – дүйнөлүк адабият­тын жылды­зы».

6.    Насиров Т.Н. – ОшМЮИ, доценттинм.а. – «Чыңгыз Айтматов мамлекет­­­­тикишмержана дипломат».

7.    Абытов Б.К.тарых илимдеринин доктору, профессор «Кура­ма темир курч болот» же Чың­гыз Айтматовдун ата-теги тууралуу учкай кеп».

 

 

 

1-секция

 

ДАҢАЗАЛУУ ЖАЗУУЧУ Ч. АЙТМАТОВДУН АДАБИЙ,

ФИЛОСОФИЯЛЫК  МУРАСТАРЫ

(Башкы имарат, ЧЖЗ)

 

Модераторлор:

Жунусов А.К. – ОшМЮИ, филология илимдеринин кандидаты, доцент;

Назарбек уулу Майрамбек – ОшМЮИ, окутуучу.

 

1.    Исмаилова Р.У. –ОшМЮИ, филология илимдеринин канди­да­­ты, доцент – «Ч. Айтматов өз мезгилинен озуп жаша­ган фено­мен».

2.    Жунусов А.К. – филология илимдеринин кандидаты, доцент­тин м.а.– «Чынгыз Айтматовдун чыгармаларындагы табият масе­ле­лери».

3.    Тайлакова С.Дж.ОшГЮИ, к.ю.н., и.о. профессора – «От­ра­же­ние нрав­ственных аспектов в произведениях Ч. Айтматова»

4.    Расулова З.А. БатМУ, ФПББ кафедрасынын окутуучусу“Ч.Айтматовдун “Биринчи мугалим” повестинин жаштардын дүй­нө­гө болгон көз караштарына тийгизген зор таасири”.

5.    Дусалиева Г.Ш.БатГУ, ФПББ кафедрасынын окутуу­чусу“Нравственные проблемы в произведениях Ч.Айтматова”.

6.    Туруева Б.С. – ОшМЮИ,ага окутуучу –«Ч. Айтма­товдун чыгар­малары аркылуу жаштардын инсандык идеяларын калып­тан­дыруу».

7.    Гузов А.Ю.– КазАТиСО, студент 1 курса ФМО «Произве­де­ния Чингиза Айтматова через призму «Рухани жангыруу»,(на­уч­ный руководитель – Тлоубаев С.Б.).

8.    Усенов АдилетОшМУ, магистрант “Айтматовду таануу жаш­­тардын милдети”, (илимий жетек­­чиси Токтогулова Г.Т.).

9.    Жусупова Айнагүл ОшТУ,4-курс “Ч. Айтматовдун чы­гар­­ма­ларындагы социалдык-философиялык көз караштар”, (или­мий жетек­­чиси –Бахрамжанова Н.).

10.  Мааданбеков Адилет ОшМЮИ, 1ЮСр-18 тайпасынын сту­денти «Ч. Айтматовдун дүйнөлүк маданияттагы саа­ма­лыгы», (илимий жетек­­чиси Ибрагимов  К.И.).

11.  Абаров АскатОшМЮИ,1СПр-18 тайпасынын студен­ти «Кыргыздын Чыңгызы адамзаттыи сыймыгы», (илимий же­тек­­чиси Ибрагимов  К.И.).

12.  Маматкулов НиязбекОшМЮИ, 2СПк-18 тайпасынын сту­­­денти – “Чыңгыз Айтматов өз эмгектери менен дүйнөнү тарбия­лады”, (илимий жетек­­чисиУрманбетова А.).

13.  Шерикбай уулу Орозбек ОшМЮИ,1ЮСр-18 тайпасы­нын сту­ден­­ти «Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары киноискус­ствосунда»(илимий жетек­­чиси Ибрагимов  К.И.).

14.  Бакиев АбдусаматОшМЮИ,2СПк-18 тайпасынын сту­денти"Чыңгыз Айтматовдун Ыссык-Көл форумунун маани­си",(илимий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

15.  Кадыралы уулу Сыймык ОшМЮИ, 2СПк-18 тайпасы­нын студенти «Чыңгыз Айтматов билим булагы»,(илимий же­текчиси Ибрагимов  К.И.).

16.  Сейитказиева АйзадаОшМУ, МИТ факультети, 3-курс“Ч.Айтматов инсан, дипломат жана мамлекеттик ишмер”.

17.  Бактиярова Айдана ОшМЮИ, 2СПк-18 тайпасынын  сту­­ден­ти «Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларындагы сүйүү те­ма­­сы», (илимий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

18.  Ниязбек кызы АсельОшМЮИ, юридикалык колледж, Утк-6-18 – «Ч.Айтматовдун чыгармаларындагы экологиялык ма­се­лелер­дин актуалдуулугу», (илимий жетекчиси Исмаилова Р.).

19.  Аматова Дилнура ОшМЮИ, юридикалык колледж,Уто-­2-17–«His heroes are those who showed me life», (илимий же­тек­­чиси –Нематджанова Г.А.).

20.  Бакиров АзаматЖАГУ, СК-1-17 тайпасынын студенти–“Ч. Айт­ма­товдун чыгармаларындагы толеранттуулук масе­ле­си”, (илимий жетекчиси Токтогулова Г.Т.).

21.  Базарбай кызы Мээрим ОшГЮИ, юридикалык колледж, Уто-2-18 –  «Ч.Айтматов мастер диалектики души»,(илимий же­текчиси – Кайназарова А.П.).

22.  Тойчибаева АдинаКӨУ, ПНК-9-3-18 тайпасынын сту­денти–“Ак кеме” повестинде тотемистик диний көз караштар­дын чагылдырылышы”, (или­мий жетек­­чиси Атаханов Ш.Т.).

23.  Чынара ШерматоваЖАГУ, СК-1-17 тайпасынын сту­ден­­ти–“Ч. Айт­матовдун чыгармаларындагы үй-бүлө маселеси”, (или­мий жетек­­чиси Ашур уулу Байырбек).

24.  Сапытпай кызы Тахмина ЖАГУ, СК-1-17 тайпасынын сту­денти – “Ч. Айтматовдун чыгармаларындагы адамзат тема­сы”, (илимий жетекчиси Токтогулова Г.Т.).

25.  Нурдинов ЫманбекОшКӨУ, 3-курс – “Ч. Айтматовдун чыгарма­ларындагы адам баалуулуктары, каармандар об­раз­дарында чагыл­дырылышы”, (илимий жетекчиси – Көкөева А.).

26.  Кудайберди уулу Кутчубек ОшМУ, МИТ факультети 2-курс – “Даңазалуу жазуучу Ч.Айтматовдун адабий, филосо­фия­лык мурастары”, (илимий жетекчиси  – Муратов Б.Б.).

27.  Муркамилова СаидаЖАГУ, СК-1-16 тайпасынын сту­денти – “Ч. Айт­матовдун “Биринчи мугалим” чыгармасын­дагы билим жана салт темасы”, (илимий жетекчиси Токто­гу­лова Г.).

28.  Айтмаарак кызы ЖаңылайОшТУ, энергетика факуль­тети 4-курс–“Чынгыз Айт­матовдун ааламы”, (илимий жетек­чи­­­си – Умаров С.У.).

29.  Узакбай уулу МээрманОшМЮИ, юридикалык колледж Утк-2-16– “Ч. Айтматовдун коомдогу орду”, (илимий жетекчиси –Кайназарова А.П.).

30.  Кадырмамат уулу ЧыңгызОГПИ, 3-курс – “Ч.Айтма­тов­дун адабий-философиялык мурастары”,(илимий жетекчиси – Ос­монов С.).

31. Талантбек кызы Айдана ОшКӨУ, инженердик техно­ло­гия факультети, ИКАТ-17 тайпасынын студенти–“Ч.Айтматов­дун чыгар­ма­ларын­да адам проблемаларынын чагылдыры­лы­шы”, (или­мий жетекчиси – Омурбекова Г.К.).

32.  Тентиева Курманжан ОшМЮИ, 2СПк 16  тайпасынын сту­ден­ти – “Ч. Айтматов – дипломат жана мамлекеттик ишмер”, (илимий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

33.  Өмүрбай кызы Нуриза БатМУ, САИ ПЭ факульте­ти­нин 4-курсунун студенти – “Жамийла” –  чыныгы сүйүүнү даңаза­ла­ган эң сонун баян”, (илимий жетекчиси А.М. Абдиева).

34.  Момунов Аскар ОшМЮИ, 2-ЭКр-14 тайпасынын сту­ден­ти – “Ч. Айтматов – мамлекеттик ишмер”, (илимий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

35.  Камилова Г. БатМУ, тарых профилинин 3-курсунун сту­ден­­ти – “Ч.Айтматов түрк дүйнөсүнүн улуу жазуучусу жана фило­софу”, (илимий жетекчиси Эралиев Ы.С.).

36.  Ходжаев Ш. БатМУ, тарых профилинин 3-курсунун сту­денти – “Ч. Айтматовдун чыгармаларында коомдук философия­лык ойлорунун мааниси”, (илимий жетекчиси Сейтму­ра­това А.Ж.).

37.  Сангинов С. БатМУ, ТИМТ 2-курсунун студенти “Улуу жа­зуучунун чыгар­ма­лары интернет булактарында”, (или­мий же­текчиси Кумарбаев Р.М.).

38.   /сөн кызы Дилкумар ЖАМУ, Т-1-18 тайпасынын студен­ти – “Ч.Айтматовдун чыгармаларында жаштарды патриоттуу­лук­ ка тарбиялоо”, (или­мий жетекчиси Анарбаева Г.А.).

39.  Акматбекова Айдана ЖАГУ, студент группы Т-1-18  - “Чын­­­гыз Айтматов и его учения любить Родину”, (научный руко­водитель Анарбаева Г.А.).

40.  Адиева Таттыбүбү  ОшМЮИ, юридикалык колледж, УТк-7-17 тайпасынын студенти "Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары-нын  жаштарды тарбиялоодогу орду жана ролу".

2-секция

 

ЭМГЕК АДАМДАРЫ ЧЫНГЫЗ АЙТМАТОВДУН

НЕГИЗГИ  КААРМАНДАРЫ

(Башкы окуу имараты, Кытай борбору)

 

Модераторлор:

Муратбаева К.Н. - ОшМЮИ, филология илимдеринин кандидаты, доцент;

Кыбыева З.  – ОшМЮИ, ага окутуучу.

 

1.    Анарбаева Гүлнара ЖАМУ, т.и.к., доцент–“Тарых саба­гын  окутууда Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларын колдонуу”.

2.    Мондошов Ш.Н.ОГПИ, п.и.к., доцент,  Орозалиева Т.К. – ОГПИ, пре­пода­ватель –“Ч. Айтматовдун “ Бизди ойготкон китептер” пуб­лицис­тикасын окутуу”.

3.    Мадмуратова З.Г.  БатМУ, ФПББ кафедрасынын окутуу­чу­су – “Жаш муундарга таа­лим-тарбия берүүдө Ч.Айтматовдун чы­гар­маларынын өзгөчө­лүк­төрү”.

4.    Салиева З. БатГУ, преподователь кафедры ФПБББ  “Как че­ло­веку человеком быть”.

5.    Тайыр кызы Нургүл – Ош шаарынын №27 мектебинин ада­бият мугалими – «Ч. Айтматовдун чыгарамлары аркылуу балдарды тарбиялоо».

6.    Кайназарова А.П. – ОшГЮИ, и.о. доцента – «Народ­ность по­вести («Джамиля») Ч.Айтматова».

7.    Абдыкайырова Ж.С. – ОшМЮИнин ага окутуучусу «Нукура эмгек адамдары Ч. Айтматовдун каармандары».

8.    Заиров Даниель ОшМЮИ,1ЮСр-18 тайпасынын сту­ден­­ти«Чынгыз Айтматовдун ааламы»,(илимий жетек­­чиси Ибрагимов  К.И.).

9.    Абжалилова АйтиканОГПИ, 3-курс – “Ч. Айтматовдун чы­гар­маларындагы каармандар жана турмуш чындыгы”, (или­мий жетекчиси – Мондошов Ш.Н.).

10.    Жолдошова АймээримОшМЮИ, магистрант Мдр-2-18–«Гул­са­ры­нын дүбүртү түбөлүк биз менен калды», (илимий жетек­­чиси – Жол­чуев С.Т.).

11.    Садирбек уулу Ак-Тилек – ОшМЮИ, магистрант Мдр-4-18 – "Ч. Айт­­ма­товдун «Саманчынын жолу» повестиндеги Толгонай­дын адамзатына калтырган таасири”, (илимий жетек­­чиси – Жол­чуев С.Т.).

 

12.    Мамажунус уулу Медербек – ОшМЮИ, магистрант Мдк-4-18 – "Чың­гыз Айтматовдун «Биринчи мугалим» повестиндеги Дүйшөндүн агар­тууга кошкон салымы”, (илимий жетек­­чиси Жолчуев С.Т.).

13.    Чыңгызов Өмүрбек ОшГЮИ, магистрант  Мдр-2-18 “Чын­гыз Айт­матов – дипломат мирового масштаба”, (научный руково­ди­­тель – Тайлакова С.Дж.

14.    Атанбекова Асел КӨУ, ПНК-9-3-18 тайпасынын студенти – “Бетме-бет” чыгармасында тарыхый доордун сүрөттөлүшү”, (или­мий жетек­­чиси Атаханов Ш.Т.).

 15.    Жамалдин кызы Майрамкан ОшМЮИ,2СПк-18 тайпа­сынын студенти «Чыңгыз Айтматовдун руханий дөөлөтү»,(или­­­мий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

16.    Асылбек кызы ЗаринаОГПИ, 3-курс – “Ч. Айтматовдун чы­гармаларындагы жаныбарлар дүйнөсү”, (или­мий жетекчиси – Мондошов Ш.Н.).

17.    Токтосунова АйназикКӨУ, ПНК-9-3-18 тайпасынын сту­ден­­ти “Эрте келген турналар” чыгармасында инсан образы” (или­мий жетек­­чиси Атаханов Ш.Т.).

18.    Абаров АскатОшМЮИ, СПФ-1спр-18 тайпасынын сту­ден­­ти – “Ааламдын алпы Ч. Айтматов”, (илимий жетекчиси –Жу­маева Ж.).

19.    Ачылбек кызы Гулнура ОшМЮИ, 2СПк-18 тайпасынын студенти «Ч.Айтматовдун чыгармаларындагы каармандардын мекенчилдиги»,(илимий жетекчиси Ибрагимов  К.И.).

20.    Маматова АйтунукКӨУ, ПНК-9-3-18 тайпасынын студен­ти – “Совет бийлигинин алгачкы жылдарында сабат­сыздыкты жоюу процессинин “Биринчи мугалим” чыгармасында чагыл­ды­ры­лышы”, (или­мий жетек­­чиси Атаханов Ш.Т.).

21.    Маматжан кызы АйзадаОшМЮИ, ФАУП-1к-18 тайпа­сы­­нын студенти–“Ч. Айтматовдун чыгармаларындагы каар­ман­­дар­дын ички сезимдери”,(илимий жетекчиси –Бакиева С.)

22.    Мырзакулова АжарОшМЮИ, СПр-1-17 тайпасынын сту­денти –  “Луи Арагон –“Жамиля – сүйүү жөнүндөгү эң улуу баян”, (или­­мий жетекчиси Назарбек уулу М.).

23.    Асылбеков Эсентур– ОшМЮИ, юридикалык колледж, Утк- 4-17 – «Орозкул  жана  бүгүнкү турмуш»,(илимий жетекчиси – Кы­быева З.Ж.).

24.    Алимахамат кызы Мээрван – ОшМЮИ, юридикалык кол­ледж, Утк-10-17 «Ч.Айтматов – ааламдын акылман сүрөт­кери»,(или­мий жетекчиси – Айтиева М.А.).

25.    Мирзакинова Диана –ОшМУ, МИТ факультети, 3-курс–“Эм­­гек адамдары Ч. Айтматовдун негизги каармандары”, (илимий жетекчиси –Муратов Б.Б.).

26.    Аматова Дильнура – ОшГЮИ, юридикалык кол­ледж, Уто-2-17 – «Герои, показавшие жизнь (И дольше века длится день)», (научный руководитель Жапарова Г.К.).

27.    Абдыкалык кызы АнараОшМЮИ, 2СПк-17 тайпасы­нын сту­ден­ти–“Ч. Айтматовдун “Кызыл алма” чыгармасы”, (или­мий жетекчиси Насырова М.).

28.    Шайырбек кызы Алтынай– ЖАГУ, СК-1-17 тайпасы­нын студенти –“Ч. Айтматовдун чыгармаларындагы аялзат тема­сы”, (илимий жетекчиси Токтогулова Г.Т.).

29.    Абдугапарова КыздарканЖАГУ, СК-1-17 тайпасынын сту­денти – “Ч. Айтматовдун чыгармаларындагы сүйүү темасы”, (илимий жетекчиси Токтогулова Г.Т.).

30.    Бакытбек уулу НуртилекОшМЮИ, СПк-1-16 – “Ч.Айт­ма­товдун негизги каармандары”,(или­мий жетекчиси Токто­мабетова К.К.).

31.    Кубаныч кызы Бибигүл ЖАМУ, Т-1-15 тайпасынын сту­ден­ти – “Ч.Айтматовдун чыгармаларында кыргыз аялдарынын образы”, (или­мий жетекчиси Анарбаева Г.А.).

32.    Айганыш Амира кызыЖАГУ, СК-1-17 тайпасынын сту­­денти – “Ч. Айтматовдун чыгармаларындагы жаштар масе­леси”,  (или­мий жетек­­чиси Ашур уулу Байырбек).

33.    Элдияр кызы Бегимай ЖАМУ, Т-1-15 тайпасынын студен­ти “Ч.Айтматовдун “Биринчи мугалим” повести”, (или­мий жетек­чиси Анарбаева Г.А.).

34.    Хабибилла кызы Сейилкан БатМУ, англис тили профили­нин 2-курсунун студенти – “Залкар жазуучу Ч.Айтматовдун чыгар­ма­ларындагы эрк, ыйман маселелеринин чагылдыры­лы­шы”, (или­мий жетекчиси Абдуллаева Р.М.).

35.    Зайнадинова ГүлназОшМЮИ, 4СПК-15 тайпасынын сту­ден­­­­ти “Армандуу айыккыс сезим...”,  (или­мий жетекчиси Ка­ды­рова Г.Э.).

36.    Кыпчакбаева Айназик ОшМЮИ, 1ТДР-18 тайпасынын сту­­­­денти “Первый учитель”, (или­мий жетекчиси Качкынчие-ва А.).

37.    Бадалов Данияр ОшМЮИ, 2ЮСР-16 тайпасынын сту­ден­ти – “Ааламды айланган чыгарма”, (или­мий жетекчиси –Абды­кайы­рова Ж.С.).

38.    Шарипова Ч.Р.ОшКУУ, магистрант – “Ч. Айтматовдун чы­гар­­маларында колеронимдер­дин берилиши”, (или­мий жетек­чи­си – Саидрахимова Д.С.).

39.    Нурбекова Айгерим ОшГЮИ, ФАУПр-1-16 тайпасынын сту­­денти“Ч.Айтматовдипломат и гражданин мира”,(научный руководитель –Акматова А.Т.).

40.    Тогузакова Асель ОшМЮИ, 1СПр-17 тайпасынын сту­ден­ти – “Биз дүйнөнүөзгөртөбүз, дүйнө бизди өзгөртөт”, (или­мий же­тек­чиси Абдыкалык кызы Жыпаргүл).

41.    Адылбекова Айтбү ОГПИ, Тарых адистиги Т-17 тайпа­сы­­нын студенти – “Ч. Айтматов – дипломат жана мамлекеттик иш­мер”, (или­мий жетекчиси –Зулпуева Р.Ж.).

42.    Эргешбай кызы МухтасарОшГЮИ, 1ЮСр-17 тайпасы­нын сту­денти – “Алп жазуучу Чыңгыз Айтматов”,(или­мий жетекчиси –Кольсариева Н.Ш.).

43.    Мырзакулова Ажар –ОшМЮИ, СПр-1-17 тайпасынын сту­денти–“Чыңгыз хандын ак булуту”, (или­мий жетекчиси –Назарбек уулу М.).

 

44.    Арали кызы Майрамгүл – ОГПИ, Т-17 тайпасы­нын сту­ден­ти – “Эмгек адамдары Ч. Айтматовдун негиз­ги каарман­дары”, (или­мий жетекчиси –Кольбаева З.).

Ош мамлекеттик юридикалык институтунда                          2018-жылдын 11-декабрында даңазалуу калемгер Ч.Т. Айтматовдун  90 жылдык  маа­ра­кесине арналган  «ЧЫНГЫЗ АЙТМАТОВ  – ЗАЛКАР  ЖАЗУУЧУ,  ДИПЛОМАТ ЖАНА  МАМЛЕКЕТ­ТИК ИШМЕР» - аттуу окутуучулук-профессордук курам ме­нен студенттердин биргелешкен эл аралык илимий-практикалык конфе­рен­циясынын

РЕЗОЛЮЦИЯСЫ

   Ош мамлекеттик юридикалык институтунда 2018-жыл­­дын 11-де­ка­брында дүйнөнү дүңгүрөт­көн даңазалуу ка­лем­гер Ч.Т. Айтма­тов­дун 90 жыл­­дык маа­ра­кесине кара­та «Чынгыз Айтма­тов – залкар жазуучу, дипломат жа­на мамле­кет­­тик ишмер» - аттуу оку­туу­чу­лук-профес­сор­дук курам ме­нен студенттердин биргелешкен эл ара­лык илимий-практикалык конфе­рен­­циясы ий­­ги­лик­түү өттү. Кон­фе­рен­циянын илимий багыт­тары төмөнкүлөр болду:

1.     Даңазалуу жазуучу Ч. Айтматовдун адабий, фило­со­фиялык мурастары.

2.    Ч.Айтматов - инсан, дипломат жана мамлекет­тик ишмер.

3.    Эмгек адамдары Ч. Айтматовдун негизги каар­ман­дары.

    Конференциянын уюштуруучуларына баардыгы болуп ОПК, магистарнттарынан  жана жогорку окуу жайлар­дын студенттеринен 103 илимий баян­да­ма­лары келип түш­көн. Эл аралык илимий-прак­ти­калык конференция­нын жүрүшүндө ЖАМУдан  3 окутуучу, 12 сту­дент, Бат­МУдан – 3 оку­туу­чу, 8 студент, ОшМУдан 1 окутуучу, 5 сту­дент, 2 магис­трант, ОшКӨУнен 1 окутуучу, 8 сту­дент, 1 магис­трант, ОГПИден 2 оку­туучу, 7 студент, Ош­МЮИден 14 окутуучу, 32 студент, 5 магис­трант келип, өз илимий табылгаларын катышуу­чулар наза­ры­на коюшту.

    Конференциянын негизги максаты залкар жазуучунун өмүр-тар­жымалын, жазуучу, дипломат жана мам­ле­кет­тик ишмер катары анын баскан жолун жаш муундарга кеңири жеткирүү болду. Аалам адабиятынын алпы, даңа­залуу жазуучу Ч. Айтматовдун адабий, философиялык мурастарын, руханий дөөлөттөрүн алардын маани-ма­ңы­зын, адам­заттын көйгөйлүү маселелерин, анын чыгар­ма­ла­рын­дагы негизги каармандар - эмгек адамдарынын даңа­зала­ны­шын, адамдардын айлана-чөйрөгө, табиятка мамилесин, анын чыгар­­маларынын таалим, тарбия­лык маа­­нисин азыркы жаштарга кеңири жеткирүү болуп эсеп­­телет.

     Илимий-практикалык конференциянын ишине жигер­дүү катыш­кан, өз табылгаларын кеңири ауди­то­рия­га тар­­туулап, омоктуу ой­лору, жүйөлүү пикирлери, натый­жалуу иштери менен  активдүү ка­тыш­кан ОПК жана сту­дент­терден төмөнкүлөрдү атоого болот: доценттер Т.На­­­сиров (ОшМЮИ), Г. Анарбаева (ЖАМУ), Г.Токто­гу­ло­ва (ЖАМУ), Эргешбай кызы Мухтасар (Ош­МЮИ), Кудайберди уулу Кутчубек (ОшМУ), Абжа­ли­лова А. (ОГПИ), Бакиров А. (ЖАМУ), Шерматова Ч. (ЖА­МУ), Тойчубаева А.(ОшКӨУ), Абаров А. (Ош­МЮИ), Ша­­кирова Н. (Ош­МЮИ), Асылбек кызы За­ри­па (ОГ­ПИ), Асылбеков Э. (Ош­МЮИ), Зайнадинова Г. (Ош­МЮИ), Калкулова У. (ОшМУ) ж.б..

   «Чынгыз Айтматов – залкар жазуучу, дипломат жана мамле­кет­тик ишмер» - аттуу оку­туу­чулук-профессордук ку­рам ме­нен сту­дент­тердин биргелешкен эл аралык или­мий-практикалык конфе­рен­­циясы төмөнкүлөрдү сунуш кылат:

1.     Даңазалуу, залкар жазуучу, дипломат жана мамле­кет­­тик иш­мер Чынгыз Айтматовдун үлгүлүү өмүр таржы­малын жаштарга жетки­рүү, кеңири пропагандалоо улана берсин.

2.    Жалал-Абаддагы, Оштогу Чынгыз Айтматовдун үй-бүлөсүнүн ишмердүүлүгү ар тараптуу изилдөө улансын.

3.     Ч. Айтматовдун чыгармаларынын каармандарынын таа­лим-тар­биялык мааниси жаштар аарсында ар түрдүү жол­дор, ыкмалар менен  кеңири пропагадалансын.

4.     Жалал-Абадда, Ошто Ч.Айтматовдун ысымы көчө­гө же аянт­ка, билим берүү жаатындагы ишканаларга бе­ри­лүүсү расмий бий­лик­терге сунушталсын.

    

Резолюция оку­туу­чулук-профессордук курам ме­нен жогорку окуу жайлардын сту­дент­теринин биргелешкен эл аралык илимий-практикалык конфе­рен­­циясынын катышуучулары тарабынан  бир добуштан кабыл алынды.

Төрөбай Насиров,

Мамлекеттин, укуктун теория жана тарыхы

кафедрасынын доц.м.а.

Ош мамлекеттик юридикалык институту

Ош шаары, Кыргыз Республикасы

Тел.: 0773 96 56 29

 

Чыңгыз Айтматов мамлекеттик ишмер жана дипломат.

Кыргызстандын залкар уулу, көркөм адабияттын генийи, дүйнөгө аты таанымал белгилүү жазуучу, коомдук жана мамлекеттик ишмер, дипломат Чыңгыз Төрөкулович Айтматов көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка толмок…

Аттиң! ... Атпай ак калпак Ала-Тоо калкы, алардын ичинде биз дагы адабият алпы атанган азамат уулунун кезектеги мааракесин өзү жок белгилеп жатабыз.

Даанышман жазуучунун ар бир чыгармасынын ажайып касиетин ар тараптан терең талдоого алып айтчу сөз да, анын маңызга толгон максаттуу өмүрүн өрнөктөп баяндачу кеп да, адамдык асыл касиет- сапаттарын санаттап айтчу эскерүүлөр да бүгүн, мындан кийин, бардык мезгилдерде айтыларына толук ишенем. Ошондой эле анын баардык чыгармаларын баштан аяк кунт коюп окуп чыккан адам Төрөкул уулу Чыңгыздын рухий ааламы чебер сөз зергери- тилчи катары да, ченемсиз албан ойчул- философ катары да, адам жанын кылдат иликтей билген- психолог катары да улам жетилүү, улам бийиктөө жолунда болгондугун баамдайт. Ушуну менен бирге эле залкар жазуучунун өмүр баянында айтылган эмгек жана чыгармачылык ишмердигине көңүл бурса дасыккан коомдук, мамлекеттик ишмер жана дипломат экенине ынанат.

Биз юристтер атактуу жазуучунун коомдук жана мамлекеттик ишмер катары айрым бир ачылбай, айтылбай калган жагдайларынан бейнесин түзүүгө аракет жасайлы, андыктан илимге кайрылып көрөлү. Не дегенде, мамлекет жана укук теориясында «мамлекеттик бийлик», «мамлекеттин функциялары», «мамлекеттик жарандык кызмат» ж.б. түшүнүктөр тууралуу айтылган. Бийлик- бул, ар түрдүү формаларда уюшулган, ар кандай ыкмалар (методдор) менен ишке ашкан, ар кыл мамилелердин жана максаттардын тутумун түзгөн татаал, көп кырдуу феномен. Юридикалык адабияттарда айрым авторлор бийликти «ар кандай жамаатка, коомго таандык болгон белгилүү бир функция» деп эсептесе, башкалары- башкаруучулар менен баш ийүүчүлөрдүн ортосундагы эрктик байланыш, кээ бирлери- башкаруучунун өз эркин башкаларга таңуулоо жөндөмдүүлүгү, дагы башкалары – башка адамдардын социалдык анык бир жалпылыгын өз эркине багындыра алуучу уюмдашкан күч катары санашат. Бул айтылгандардан сырткары окумуштуу А.Ф. Черданцев «бийлик деген мажбурлоо менен байланышкан башкарууну, ошондой эле, мамлекетти же анын бийлигин ишке ашыруучу органдарды да түшүндүрөт» деп белгилейт.

Жогоруда келтирилген пикирлерди жалпылап «социалдык бийлик» десек болот, анткени социалдык бийлик- бул, субөектилердин ортосундагы үстөмдүк кылуу жана баш ийүү мамилелери, ал адамдардын ар кандай жалпылыгына таандык жана мажбурлоо күчүнө таянат. Социалдык бийлик адамдардын бирдиктүү, туруктуу жана кандайдыр бир максатка багытталган ар кандай топторунан ажырагыс жашайт. Ал үй- бүлөгө, урууга, коомдук бирикмелерге да, партияга, мамлекетке, жалпы коомго да мүнөздүү.

Демек, мамлекеттик бийлик- социалдык бийликтин өзгөчө түрү, себеби ал, субөектилердин ортосундагы мамлекеттик мажбурлоо күчүнө таянып үстөмдүк кылуу жана баш ийүү менен байланышкан коомдук- саясий мамилелер.

Бийликтин бөлүнүү принцибине карата дүйнөлүк тарыхта мамлекеттик бийлик- мыйзам чыгаруу  (укук чыгаруу), аткаруу (башкаруу) жана соттук болгон бутактарга бөлүнөрү белгилүү. Ушул критерий боюнча ала турган болсок анын мамлекеттик ишмер экендигинде шек жок, анткени Чыңгыз Айтматовду мекендештери бир нече жылдар үзгүлтүксүз союздун жана республиканын Жогорку Кеңешине эл өкүлү- депутат кылып шайлашкан. Тагыраак айтканда :

-1966-1989- жылдары Кырг.ССРинен СССР Жогорку Советинин Улуттар Советине депутат, Улуттар Советинин тышкы иштер боюнча комиссиясынын мүчөсү;

-1989-1991- жылдары СССР эл депутаты болгон.

Ушул мезгилдер аралыгында Конституциялык мыйзамдарды, мыйзамдарды кабыл алуу, эл аралык келишимдерди ратификациялоо, союздук жана республикалык бюджетти бекитүү, алардын аткарылышы тууралуу отчетту угуу ж.б.у.с социалдык- экономикалык реформаларды жүзөгө ашырууда улуу жазуучунун салымы чоң десек жаңылыштык болбос.

Мурунку союздун жана суверендүү Россия менен Кыргызстандын өлкө жетекчилери залкар сөз чебери жана ири коомдук ишмер катары ой – пикирин өтө маанилүү меселелер боюнча ынтаа коюп, эске алышкан. Бул айтылгандар 1989- 1991- жылдары СССР Президенттик кеңешинин мүчөсү жана Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин мүчөсү болуп тургандыгы менен далилденет. Ошондой эле ал СССР Жогорку Советинин мүчөсү болуп турганда 1990- жылы мартта М.С. Горбачевду СССР Президенттигине шайлоо учурунда номиналдык сүйлөө үчүн тандалгандыгы тегин жерден эмес.

Ар кандай мамлекет өзүнүн Конституциясына негизденип «Мамлекеттик жарандык кызмат жана муниципалдык, кызмат жөнүндө» Мыйзам кабыл алышат. Мындай мыйзамды кабыл алуу союз учурунда, андан кийинки эгемендүүлүк мезгилдеринде да болуп келгендигин тарых ырастайт. Ушундай Мыйзамдын колдонулушу мамлекеттик жарандык кызматтын жана муниципалдык кызматтын натыйжалуулугун жогорулатууга, мамлекеттик органдарда жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында өлкөнүн жарандарынын кесипкөй кызматтык ишинин улануучулугун, туруктуулугун жана көз карандысыздыгын камсыз кылууга багытталат.

Мында мамлекеттик кызмат – өлкөнүн жарандарынын мамлекеттик органдардагы кесиптик кызматтык иши, анткени мамлекеттик кызмат өзүнө мамлекеттик жарандык кызматты, аскердик кызматты, укук коргоо кызматын жана дипломатиялык кызматты камтыйт.

Айтылып жаткан мыйзамда- мамлекеттик органда административдик кызмат ордун ээлеген, кызмат орду боюнча берилген ыйгарым укуктарды ишке ашыруу боюнча кесипкөй кызматтык ишти мамлекеттик бюджеттин каражаттарынан акчалай сыйакы алуу менен туруктуу негизде жүзөгө ашырган жана аларды аткаруу үчүн жоопкерчилик тарткан өлкөнүн жараны- мамлекеттик жарандык кызматчы боло тургандыгы белгиленген.

Ушул өңүттөн алып караганда дүйнөлүк маданияттын залкар өкүлү Чыңгыз Айтматовдун эмгектик жана чыгармачылык жолундагы маалыматтар, анын мамлекеттик органда административдик кызмат ордун ээлеген мамлекеттик жарандык кызматчы экендиги айгинеленет, б.а. ал төмөндөгү кызматтарды аркалаган:

-1941-1945- жылдары Шекер айылында айылдык Кеңештин катчысы, райфинбөлүмдүн агенти;

-1953-1956- жылдары Кырыз мал чарба илимий – изилдөө институтунун эксперементтик фермасында ага зоотехник (старший зоотехник);

-1958-1960- жылдары «Литературный Киргизстан» журналынын башкы редактору;

-1960-1965- жылдары Кыргыз ССРи боюнча «Правда» гезитинин өз кабарчысы;

-1965-1986- жылдары Кыргызстан Кинематографисттер союзунун биринчи катчысы (төрагасы);

-1976-1990- жылдары СССР жазуучулар Союзу башкармалыгынын катчысы;

-1986- жылы Кыргызстан жазуучулар Союзу башкармалыгынын биринчи катчысы;

1988-1990- жылдары «Иностранная литература» журналынын башкы редактору.

Андан сырткары, ал Азия жана Африка өлкөлөрү менен тилектештик боюнча Советтик комитеттин жетекчилеринин бири болуу менен дүйнөлүк маданиятты байытуунун талбаган жарчысы болгондугун ким билбейт, аны менен бирге бул багыттагы саамалыктарды дайыма кызуу колдоп, ири иш- чараларды өткөрүүгө жигердүү катышкан.

Мезгилинде Чыңгыз Айтматов өлкөнүн маданият ишмерлеринин ичинен алгачкылардан болуп жекече жана мамлекеттик эгоизмдин кесепетин, кайдыгерлик, ыймансыздык, ач көздүктүн адамзатка алып келүүчү коркунучун алдын ала терең сезген. Ошондуктан ал мурунку союздун жазуучуларынын ичинен биринчи болуп элдердин ортосундагы өз ара түшүнүүчүлүктү чыңдоого жана мамлекеттер аралык курч кырдаалдарды басаңдатууга кызыкдар болушкан дүйнөлүк деңгээлдеги маданий ишмерлердин тилектештик идеясын көтөрүп чыккан. Бул астейдил ой – мүдөө Кыргыз жергесинде өзү демилгечи жана уюштуруучу болуп өткөргөн «Ысык-Көл форуму» аркылуу жүзөгө ашырылган.

Бүткүл дүйнөлүк гуманисттердин, ойчулдардын ордосуна айланган бул биримдик шеринеси ошол кыйчалыштуу мезгилдеги Чыңгыз Айтматовдун чыныгы акылмандыгынын, даанышмандыгынын таасын үзүрү болгондугу талашсыз. Бул форумга төгөрөктүн төрт бурчунан келген Александр Кинг, Артур Миллер, Питер Устинов, Олвин Тоффлер, Федерико Майор, Клод Симон сыяктуу көрүнүктүү коомдук, маданий ишмерлер, философтор, гуманисттер Төрөкул уулу Чыңгыздын тынчтык, биримдик, адамзатты ар түрдүү алааматтан сактап калыш үчүн жардаган бийик, актуалдуу идеясын чын ыкластан колдошуп, келечекте дайым биргелешип аракеттенүүнү максат кылып коюшкан.

Ошентип аалам алптарын топтоо жана алардын адамзат көйгөйлөрүн айткан жыйынын башкаруу кыргыз уулу Чыңгыздын шыбагасына туш келген. Кептин чынын айтканда Ала-Тоо жергесине бир учурда дүйнөлүк атактуу адамдардын бирдей келиши тарыхта 1986- жылдын 13-17- октябрь күндөрү өткөн «Ысык-Көл форуму» деп аталган иш- чарага чейин да, андан кийин да мынчалык масштабда болгон эмес.

Эгемендик жылдарында, тагыраак айтканда 2006- жылы өзүнүн пикирдеши Устаджалилов Фархад (РФда гуманитардык иштер боюнча Айтматовдун жардамчысы) менен биргеликте Чыңгыз Айтматовдун «Чек арасыз диалог» аттуу Эл аралык кайрымдуулук фондун негиздеген жана өмүрүнүн акырына чейин ал фонддун президенти болгон. Аталган фонддун алкагында «Чек арасыз дүйнө» аттуу долбоор, ошондой эле мурдагы СССРден тараган өлкөлөрдө орус тилин өнүктүрүү жана колдоо программасы иштелип чыккан.

Америкалык жазуучу Артур Миллер «Бул Айтматов абдан кызыктуу, оригиналдуу адам экен» деп айткандай, анын чыгармачылык түйшүгү менен эле катар мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруу жана аткаруу( башкаруу) бутактарындагы чымырканган эмгектери, дүйнө элине жасаган иштери Чыңгыз Айтматовдун коомдук жана мамлекеттик ишмер экендигин айгинелеп турат.

Төрөкул уулу Чыңгыздын дүйнөгө кеңири таанымал болгондугу, коомдук жана мамлекеттик көрүнүктүү ишмер, жаратылышынан тынчтыктын жарчысы болгону чынында эле улуу жазуучубуздун визиттик карточкасы болчу. Батыш Европа өлкөлөрүндө Айтматовду жаркын из калтырып кеткен элчи, жазуучу жана инсан катары эскерип жатышкандыгы, анын дипломатиялык ишмердигинин жогорку деңгээлде экендигинен кабар берет. Анткени  улуу жазуучубуз Чыңгыз Айтматов 1990- 1991 – жылдары Улуу Герцогдук Люксембургда СССРдин (1992-жылдан баштап РФ) элчиси болгон. Ал эми 1994-2006- жылдарда Бенилюкс өлкөлөрүндө (Бельгия, Люксембург, Нидерландия), Францияда жана НАТО, ЮНЕСКО уюмдарында Кыргызстандын элчилик кызматын аркалаган. Эгемендүүлүк алгандан кийин өлкөнүн тышкы саясатынын максатына жана принциптерине ылайык Кыргыз Республикасы тез арада эле эл аралык аренада колдоого ээ болуп, кеңири таанылды. Республикабыздын мындай тез таанылышына албетте Ч.Айтматовун салымы чоң, анткени ал жер шарынын көпчүлүк өлкөлөрүндө кадырлуу адам болчу.

Кыргызстандын залкар уулу Чыңгыз Айтматовду көркөм адабияттын генийи дегендей эле, белгилүү коомдук  жана мамлекеттик ишмер, дипломат деп сыймыктансак жарашат.

Көңүл бурганыңыздар үчүн чоң ырахмат!

 

 

Пайдаланылган нормативдик актылар жана адабияттар:

1.      СССРдин Конституциясы (Өнүккөн социализмдин Конституциясы).   

-М., 1977.

2.      Кыргыз ССРнин Конституциясы                           -Фрунзе, 1978

3.      Кыргыз Республикасынын Конституциясы         -Бишкек, 1993

4.      Айтматова Р.     Белые страницы истории.           –Бишкек, 2013

5.      Акматалиев А. (түзүүчү).     Чыңгыз Айтматов 8 томдон турган чыгармаларынын жыйнагы.                                    –Бишкек, 2008

6.      Ибраимов О.     Чингиз Айтматов.    Жизнь замечательных людей.

-М., 2018

7. Осмонов Ө.Ж     Кыргызстан тарыхы (Байыркы доордон азыркы                   мезгилге чейин)                                                              -Бишкек, 2007.

8. Хропанюк В.Н      Теория государства и права.          –М., 2000.

9.https://www.azattyk.org/a/Kyrgyzstan_Aitmatov_Culture/2097581.html




Абытов Б.К.  тарых илимдеринин доктору, профессор, 

                    РТИА мүчө-корреспонденти, ОшМЮИнин проректору

«КУРАМА ТЕМИР КУРЧ БОЛОТ» ЖЕ  Ч. АЙТМАТОВДУН АТА-ТЕГИ  ТУУРАЛУУ УЧКАЙ  КЕП

     Дүйнөнү дүңгүрөткөн, кыргыз элинин өзгөчө талантуу, кыргыз жа­на орус тилдеринде эркин жазган советтик жана пост-советтик зал­­­кар жазуучу,  Социалисттик Эмгектин Баатыры, Кыргыз ССРин­ин эл жазуучусу Кыргыз Эл Баатыры, Чыңгыз Төрөкулович Айт­ма­тов, анын өзү, чыгармачылыгы тууралуу маалыматтар абдан көп жа­рыя­ланып, ар тараптан изилденди. Бул талашсыз көрүнүш. толугу менен окуңуз

Конференциядан фотосюжет

   

















 








































Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдык мааракесин уюштуруу жана өткөрүү боюнча Ош мамлекеттик юридикалык институтунун алкагында 2018-2019-окуу жылында өткөрүлүүчү иш-чаралардын планы
    



ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУНУН ИЛИМИЙ ИШТЕРИ ЖАНА ЭЛ АРАЛЫК БАЙЛАНЫШТАРЫ ТУУРАЛУУ 2016-2017-ОКУУ ЖЫЛЫ ҮЧҮН ИШ БАЯН

ИШ ПЛАНЫ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУНУ 2017-2018-ОКУУ ЖЫЛЫ ҮЧҮН ИЛИМИЙ ИШТЕРИНИН КОМПЛЕКСТҮҮ П Л А Н Ы

планы

ОШ  МАМЛЕКЕТТИК  ЮРИДИКАЛЫК  ИНСТИТУТУНУН     ИЛИМИЙ  ИШТЕРИНИН  ЖАНА ЭЛ  АРАЛЫК БАЙЛАНЫШТАРЫН    2016-2017-ОКУУ  ЖЫЛЫНА КАЛЕНДАРДЫК  ИШ ПЛАНЫ

ИШ ПЛАНЫ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУНУ 2016-2017-ОКУУ ЖЫЛЫ ҮЧҮН ИЛИМИЙ ИШТЕРИНИН КОМПЛЕКСТҮҮ П Л А Н Ы
комплекстүү планы

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУНУН ИЛИМИЙ ИШТЕРИНИН ЖАНА ЭЛ АРАЛЫК БАЙЛАНЫШТАРЫН 2015-2016-ОКУУ ЖЫЛЫНА КАЛЕНДАРДЫК ИШ ПЛАНЫ

ИШ ПЛАНЫ

ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУНУН
2015-2016-ОКУУ ЖЫЛЫ ҮЧҮН ИЛИМИЙ ИШТЕРИНИН КОМПЛЕКСТҮҮ П Л А Н Ы

2015-2016-окуу жылында ОшМЮИ учур талабына туура келген, заманбап, ички жана тышкы атаандаштыкка толук жооп берген илимий иш-чараларды турмушка ашыруу негизги милдет. Аталган милдет 2015-2016-окуу жылында сапаттуу жана натыйжалуу билим берүү менен катар эле ОшМЮИнин илимий иштерин алга жылдыруу, окуу жараяны менен катар эле ар тараптуу илимий изилдөө иштерин натыйжалуу жүргүзүү негизги максат катары каралып, окуу жылдын комплекстүү планы учурдагы Президентибиздин, Өкмөтүбүздүн, Билим берүү жана илим министрлигинин билим берүү тармагын реформалоосунун алкагындагы «Кыргыз Республикасында 2020-ж. чейинки билим берүүнү өнүктүрүүнүн Концепциясынын» жана «Кыргыз Республикасында 2012-2020-жж. чейинки билим берүүнү өнүктүрүү Стратегиясынын» алкагында жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Аттестациялык комиссиясынын жаңы талаптарына, ага удаалаш Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн №542 токтомуна жана ОшМЮИнин жалпы окуу-усулдук, коомдук-тарбиялык иштер боюнча стратегиясына шайкеш болуп, аларды ишке ашырууга өбөлгө, шарт түзө ала турган илимий иш аракеттерди камтуусу башкы максат.

КОМПЛЕКСТҮҮ П Л А Н Ы



                                                                    Абытов Б.К.

            доктор исторических наук,    

 профессор, член-корр. РАЕ,

 проректор по науке и   

   между­народным связям ОшГЮИ

 

ОЛИМПИАДЫ  И  ВСЕМИРНЫЕ  ИГРЫ  КОЧЕВНИКОВ  АНАЛОГИ КРУПНЕЙШИХ МЕЖДУНАРОДНЫХ СПОРТИВНЫХ СОСТЯЗАНИЙ

     Разумеется, сказать, что Всемирные игры кочевников есть ана­ло­ги Олим­пийских игр легко, но сделать их действительным анало­гом классических Олимпиад очень трудно. Задача не из легких и не каждому удается сделать это. Следует учесть, что со­вре­менные Олимпийские игры имеют много­веко­вую историю, свои налаженные традиции, постоянные игры, опыт, мас­штаб и самое главное они прижи­лись у многих народов мира. Это бесспорный факт. Относительно ВИК этого не скажешь, ибо это на­чи­на­ния только ста­но­вятся на путь формирования, ста­новления и развития. У ВИК опыт всего шестилетний и две проведенные игры в 2012 и 2014 году, к третьему гото­вимся всем миром, чтобы провести в сентябре. Однако, уже наблюдаются опре­деленные успехи со всех сторон. Полагаю, пройдут года и ВИК действи­тельно станет настоящим ана­ло­гом Олим­пий­ских игр. Ибо этому побуждают поддержанные другими стра­нами идеи ВИК, постоянно растущее их число, расширение спортивных соревнований, новые включенные виды этноспорта, народов, в прошлом являющимися кочевыми. Радует и гео­гра­фический охват и все новые и новые народы, желающие принять участие во ВИК.  Если на первых ВИК принимали участие всего 19 стран мира, то на втором уже приняли 60, а на третьих играх ожидается участие 80 стран мира, что само по себе радует за нашу инициативу. Хочется поверить, что со временем Все­мир­ные игры ко­чев­ников приобретут такой же известность и авторитет, какое имеют нынеш­ние Олимпийские и региональные игры. Именно тогда, многие в прошлом кочевые народы будут с благодарностью вспоминать кыр­гызский народ, Кыргызскую Республику за ту инициативу проведения Все­мир­ных игр кочев­ников. Думаю, они также будут благодарны и за ту про­ве­денную огром­ную работу по возрождению не только этноспорта кочевых народов, но и воз­рождению и сохранению культуры кочевой цивилизации, традиции, обычаи, этнические особенности народов, в прошлом несущих кочевой образ жизни.  

     Прежде чем предлагать миру Всемирные игры кочевников, в соответ­ствии с его целями и задачами, наши желания и стремления, были направ­лены, на то чтобы еще раз доказать всему миру, что еще в далеком прошлом сущес­тво­вали альтернативные игры кочевых народов - Олимпий­ским играм евро­пей­цев, крупнейшие международные спортивные состязания . Нельзя думать, о том, что  только европейцы имели междуна­род­ные спортивные состязания, требующие от людей, в первую очередь от участ­ни­ков соревнований  силы, воли, ловкости, сноровистости, бойцовского качес­тва, спортивного и бойцов­ского телосло­жения, здорового духа, стремле­ния победить и мно­гие другие спортивные качества. Да история Олимпийских игр насчиты­вают тысячелет­нюю историю, и что они форми­ровались годами и состоялись как междуна­родный турнир спортсменов, подобно древним играм в Олим­пии.

     Вот уже 6 лет, с 2012 года, мы проводим Всемирные игры кочевников. В связи  с этим, многих волнует ряд важных, непраздных вопросов.  Почему в глубоком прошлом, древние кыргызы, как и другие кочевые народы, не принимали  участия в древних, а в последующем возрожденных олимпий­ских играх? Вообще, знали ли они об олимпийских играх? Почему ни одна из видов спорта кочевых игр не были включены в знаменитые олимпий­ские  игры? Что такое олимпийские игры европейцев? Какие виды спорта вклю­чались как в летние, так и зимние олимпийские игры?  Что такое региональ­ные игры и как они проводится? Какие игры были исключены из олимпий­ских игр? Что из себя представляет Всемирные игры кочевни­ков? Как и каким образом включался тот или иной вид этноспорта во ВИК? Какие игры на сегодняшний день включены в спортивные соревно­ва­ния ВИК? Почему не делят ВИК на летние и зимние игры?

    Действительно, не только наше молодое поколение и соотечественники, но и наши гости, туристы, другие иноземные народы могут спросить, почему кочевые народы, в т.ч. и кыргызы, имея тоже много тысячелетнюю историю, не принимали участия в Олимпийских играх, как в древности, так и в новом времени во времена возрождения Олимпийских игр в Европе. Нам кажется, к этому есть вполне логичное объяснения.

     Во-первых, в древности, никто, из кочевых народов азиатского контин­ген­та,  скорее всего не придавали особого значения Олимпийским играм евро­пейцев. Отсюда и они не принимали участия в них. Хотя один из главных видов состязаний  Олимпиады – марафонский бег, как раз был основан пос­ле битвы греков и персов 12 сентября 490 году до н.э., с пробега греческого воина Фидиппида, пробежавшегося с известием о победе греков из местнос­ти Марафона до Афины, на расстояние   42.195 метров - 26 миль 385 ярдов. Он известив о победе упал замертво. Об этом извещали древнегреческие ис­то­рики Плутарх и Геродот. Таким образом, рождению марафон­ского бега как вида спорта олимпиады европейцы обязаны нам азиатам, разумеется, в пер­вую очередь древним персам, предкам нынешних иранцев.

    Во-вторых, не знания азиатов-кочевников об олимпийских играх можно объяснить и тем историко-политическим обстоятельствам, что все азиаты, не говоря о кочевниках, для европейцев были варварами, дикими, беспощад­ными врагами. В исторических источниках, да многих художественных и документальных фильмах, исследованиях они так и назывались со времен гуннов со времен Атиллы, кончая потомками Чингис хана. Хотя представи­тели именно этих «варваров», «диких людей» многие изобретения челове­чес­тва изобрели на востоке, и только после 300-500 летней разницей они объяв­лялись новыми открытиями в Европе, тогда как он давно были известны и у азиатов. Следо­ва­тельно, европейцы не могли своих врагов пригласить на религиозно, спор­тивные  игры - Олимпиады. Отсюда одна из версий неучас­тия кочевых азиа­тов в олимпийских играх.

     В-третьих, другое дело, вполне воз­можно, что на олимпийские игры евро­пейцев, представители кочевых народов, специально не были офи­циаль­но приглашены из военно-политических соображений. Во всяком случае, нам историкам пока неизвестны сведения или информации, в которых содержа­лись призывы или официальное приглашение на олим­пийские игры в древ­ности, да и после возрождения в новом времени. Кстати, пред­ставители коче­вых народов, в том числе и кыргызы, стали принимать участия в Олимпий­ских играх только начиная с ХХ века.

    В-четвертых, из-за того что многие виды кочевых игр не были включены в список Олимпийских игр. Хотя многие виды игр кочевников вполне могли быть достойными для включения в программу олимпийских игр, оказаться в системе олимпийских видов спорта, составить альтернативу олимпийским соревнованиям. Например, тот же «Куреш», «Алыш», «Эр эниш», «Улак тартыш», «Жаа тартыш» и др.

    В-пятых, не участия представителей кочевых народов можно объяснить и отсутствием налаженных связей между народами, между оседлыми евро­пейцами и постоянно кочующими народами остального мира. Хотя из древ­ней­ших времен был налажен связь через Великого Шелкового Пути, связывающие Восток с Западом. Да, следует учесть и тот факт, что даже не все европейцы принимали участия в древних олимпийских играх греков.

   Что из себя представляют Олимпийские игры? Это крупнейшие между­на­род­­ные спортивные соревнования, которые проводятся раз в четыре года. Традиция Олим­пийских игр берет начало от Олимпии на Пелопоннесе, счи­тав­шейся у греков священным местом. От Олимпии произошло и название игр в последующем.         

      Известно, что истоки современных Олимпийских игр уходят в глубокую древность истории человечества. В Древней Греции Олимпийские игры пред­став­ляли собой религиозный и спортивный праздник, проводившийся в Олимпии. Древние источники свидетельствуют, что одним из главной идеей и лозунгом того периода является «В здоровом теле здоровый дух!». Этот лозунг соответствовал распространению культу красивых тел человека, осо­бенно мужчин - воинов. Несмотря на то, что Олимпийские игры проводи­лись и раньше, первой официально подтвержденной олимпийской игрой считается   776 году до н. э.  Известно и другое, что на время Олимпийских игр объявля­лось обязательное, своеобразное священное перемирие, воюю­щих сторон. Отметим, что это перемирие  неоднократно нарушалось теми же участника­ми. Олимпийские игры существенно потеряли своё значение с приходом римлян на историко-политическую арену. Более того  в 394 году н. э. они были официально запрещены императором Феодосием I.

    Возрождение Олимпийских  игр начались значительно позже в  XVII века в Англии, затем во Франции и Греции. Продолжались они и в XVIII-XIX ве­ке. Идея возрождения Олимпийских игр в Греции принадлежала поэ­ту  Панайотису Суцосу, воплотил её в жизнь общественный деятель Евангелис Заппас. Следующий этап развития олимпийских игр принадлежит француз­скому барону Пьер де Кубертену.  Именно он говорил, что «Германия рас­ко­­пала то, что осталось от древней Олимпии. Почему Франция не может восстановить старое величие?». Сказано, сделано. На конгрессе, прове­дённом 16-23 июня 1894 года в Сорбонне, он представил свои мысли и идеи международной публике. В последний день конгресса было принято решение о том, что первые Олимпийские игры современности должны состояться в 1896 году в Афинах, в стране-родона­чаль­нице Олимпийских Игр - Греции. И чтобы организовать проведение Игр, был основан Международный олим­пий­ский комитет (МОК). Первым президентом Комитета стал грек  Деме­триус Викелас, который был прези­ден­том до окончания I Олимпийских игр 1896 года, а Генеральным секре­тарём стал барон Пьер де Кубертен. Это бы­ли первые летние олимпийские игры. С 1924 года начали проводиться и зимние Олимпийские игры.

  Вообще следуют учесть, что термин «Олимпиада» официально означает четырёхлетний цикл, однако неофициаль­но часто используется вместо наз­вания «Олимпийские игры». Исторические хроники свидетельствуют, что древнем периоде истории Олимпийских игр состоялись всего 249 Олим­пиады начиная с 776 г. до н.э. до 217 года нашей эры. Эти сведения  под­тверждены официальной исторической хронологией. В последующем, с пере­рывами,  они продолжались ещё до 394 г. нашей эры. В эпоху нового време­ни возрождения олимпийских игр относится уже к концу XIX  века.[1]

     В истории современных олимпийских игр всего проведено 31 Олим­пий­ских летних игр с 1896 по 2016 года, а зимних  Олимпийских игр состоялось 23 раза с 1924 по 2018 г., из всех летних и зимних Олимпиад в 1940 и 1944 году не состоялись Олимпийские игры из-за Второй мировой войны. Глав­ным девизом современных олимпийских игр стал лозунг: «Быстрее, выше, сильнее».[2]  В программу современных олимпийских игр входят 28 летних (42 дисциплин) и 7 зимних (15 дисциплин)  видов спорта. [3]

Летние олимпийские виды спорта

Зимние олимпийские виды спорта

Академическая гребля (FISA);                                                             Бадминтон  (BWF);  Баскетбол                                (FIBA);  Бокс (AIBA);   Борьба (FILA);                                                            Вольная борьба;  Греко-рим­ская                                                                              борьба; Велоспорт (UCI);                                                                  BMX; Трековый велоспорт;                                                                     Маунтинбайк  (Горный велоси-                                                                                    пед); Шоссейный велоспорт;                                                                         Водные виды спорта (FINA);                                                                  Водное поло;  Плавание;                                                                      Прыжки в воду; Синхронное                                                                                 плавание; Плавание марафон;                                                              (FIVB); Волейбол;   Пляжный                                                            волейбол;  Гандбол (IHF);                                                                                Гимнастика (FIG);   Прыжки на                                                                       батуте; Спортивная гимнастика;                                                              Художественная гимнастика;                                                                       Гольф (IGF); Гребля на байдар-                                                                      ках и каноэ (ICF);  Гребля;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 Гребной слалом; Дзюдо (IJF);                                                                     Конный спорт (FEI);  Выездка;                                                                                  Конкур; Троеборье;                                                                                       Легкая атлетика (IAAF);                                                           Настольный теннис (ITTF);                                                              Парусный спорт (ISF);                                                                Регби (IRB);  Современное пяти-                                                    ­борье (UIPM); Стрельба (ISSF);                                                                           Стрельба из лука (FITA);                                                            Теннис (ITF);   Триатлон (ITU);                                        Тхэквондо (WTF);  Тяжёлая                                                     атлетика (IWF); Фехтование (FIE);                                                                        Футбол (FIFA);  Хоккей на траве (FIH)

  Биатлон (IBU);                                   Кёрлинг (WCF);                             Коньковые виды спорта (ISU):                      Конькобежный спорт;  Фигурное катание;  Шорт-трек;                       Лыжные виды спорта (FIS):        Горнолыжный спорт;  Лыжное двоеборье на Олимпийских играх; Лыжные гонки на Олимпийских играх;  Прыжки с трамплина; Сноуборд;                               Фристайл;                          Бобслей (FIBT);                          Бобслей;                                      Скелетон;                                  Санный спорт (FIL);            Хоккей (IIHF)

     Выше Вы лицезрели традиционных видов спорта Олимпийских игр. Все это к тому, чтобы Вам воочию показать олимпийские игры ни чем особо не отличаются от ВИК. Разница лишь в том, что они наибо­лее орга­ни­зованно про­водились с древнейших времен и до наших дней.  Это бесспорно.

   И еще, кроме олимпийских игр постоянно проводятся и крупнейшие ре­гио­­­нальные игры. Это: Панамериканские игры; Пан­арабские игры; Аф­ри­канские игры; Азиатские игры; Европейские игр.

     Панамериканские игры - крупные международные комплексные сорев­но­ва­ния по летним видам спорта, в которых участвуют спортсмены стран обоих американских континентов. Игры проводятся раз в четыре года в го­дах, предшествующих Летним Олимпийским играм. Управляются  Панаме­рикан­ской спортивной организацией, структура и действия которой определяются Олимпийской хартией. Первые Игры прошли в 1951 году. Зимние Панамериканские игры 1990 были единственными, проведёнными в зимнее время. Панарабские игры - как самоназвание говорит игры араб­ских стран, скорее всего, охватывает аравийский полуостров, где распо­ложены основные массы носителей исламской религии и жители пустынных владений. К сожалению, что за эти игры нету полных информаций или све­дений в информационных сетях. Африканские игры - региональные ком­плекс­ные спортивные со­рев­нования среди атлетов Африканского конти­нен­та, проводящиеся раз в четыре года под управлением Высшего совета спорта в Африке (фр. Conseil superieur du sport en Afrique, сокр. CSSA). Официально признаются  Междуна­родным олимпийским комитетом в качестве континен­таль­ных игр, наряду с Азиатскими и Панамериканскими играми. До 2011  года   Всеафриканские игры. Азиатские игры - называемые также Азиада, спортивное сос­тязание, проводимое каждые четыре года среди атлетов со всех стран Азии с 1951 года. Игры проводятся под эгидой Олимпийского со­вета Азии и регулируются надзором Международного олимпийского комите­та. Медали присуждаются в каждом виде : золотая - за первое место, сере­бря­ная - за второе, бронзовая - за третье. Соревнования начинаются парадом нацио­нальных Олимпийских комитетов, представляющим свою страну. Государственный флаг и гимн сопровождают церемонию награждения. Ис­пользуются таблицы, показывающие число медалей, выигранных каждой страной. Согласно членству в ОСА, в Азиаде участвуют расположенные в Азии все общепризнанные страны, кроме имеющих большие азиатские час­ти РоссииТурции, расположенных в Азии почти полностью АзербайджанаГрузии, расположенных в Азии полностью АрменииКипраИзраиля и имеющего меньшую азиатскую часть Египта, а также членами ОСА являются частично-признанные ТайваньПалестина и китайские территории с особым статусом ГонконгМакао. Тайвань участвует как «Китайский Тайбэй». Сем­над­цатые игры прошли в ИнчхонеЮжная Корея с 19 сентября по 4 октября 2014 года. Европейские игры - (англ. European Games) - региональные международ­ные комплексные спортивные соревнования среди атлетов  Евро­пейского кон­тинента, которые планируется проводить раз в четыре года под управ­лением Европейских олимпийских комитетов (ЕОК)Первые Евро­пейские игры прошли с 12 по 28 июня 2015 года в столице Азербайд­жа­на  городе Баку. Изначально было решено проводить только летние игры, но есть предложение чтобы также проводились и зимние Европейские игры.       

     Согласно членству в ЕОК, в Европейских играх участвуют все располо­женные в Европе общепризнанные страны (кроме Ватикана), а также имею­щие меньшие европейские части РоссияТурция, имеющие незначительные евро­пейские части Азербайджан и Грузия, и расположенные полностью в Аз­ии АрменияКипрИзраиль, и не участвует имеющий незначительную евро­пейскую часть Казахстан.

   Кстати, у олимпийских игр есть и специально исключенные виды спорта:  Бейс­бол (IBF) (1992-2008); Софтбол (ISF) (1996-2008); Баскская пело­та (1900); Водно-моторный спорт (1908); Жё-де-пом (1908); Конный спорт: Вольти­жи­ровка (1920); Крикет (1900); Крокет (1900); Лакросс (1904, 1908); Перетя­гивание каната (1900-1920); Поло (1900, 1908, 1920, 1924, 1936); Роке (1904); Рэкетс (1908). Вышесказанные относятся к олимпийским и круп­нейшим регио­нальным и исключенным играм.

    Из вышесказанного не следует сделать вывод о том, что нечто подобное не было у нас, у кочевых народов в прошлом. Не будем далеко ходить за при­ме­рами, обратимся к эпосу «Манас». Игры организованные на годовом помин­ке, тризне  Кокотая - Кёкётая, нечто иное как организация аналогов круп­ней­ших региональных и олимпийских игр всех кочевых народов, и не только их, там приняли участия и представители народов оседлых  куль­­тур. Об этом  можно судить по географии, размаху, масштабу и разно­образия игр, где побеждали самые настоящие бойцы, способные, умелые и сильные. Скажу больше, подобные состязания кочевых народов, под от­крытым небом и природных спортивных аренах и амфитеатрах охватывала мно­го­чис­ленных любителей спортивных состязаний, так многотысяч­ную публи­ку, зрителей. География поминки Кокотая – Кёкётая охва­ты­вала тер­риторию от Китая – Пекина, Турпана до Иртыша, включая Среднюю Азию, Алтая, Хангая, Восточной Сибирии, Монголии,  охватывая пределы нынеш­ней Евразии, с населяю­щи­ми там народами. Игры, орга­низованные на тризне Кокотая – Кёкётая включали ат чабыш, жорго салыш, балбан курош, жам­бы атыш, салбуурун, эр сайыш и многие другие игры.  Кроме послед­него все они включены в III  Всемирные игры кочевников.

    Теперь несколько слов о том, что из себя представляет Всемирные игры кочевников? ВИК - это масштабный международный проект, современ­ные международные спортивные состя­зания кочевых народов, в прош­лом,  по этническим и этнокультурным видам спорта. В основу состяза­ний ВИК легли народ­ные игры исто­рически кочевых народов не только региона Центральной Азии, но других регионов, кон­тинентов мира. ВИК есть современный аналог древним и возрожденным классическим олим­пийским играм, альтернатива большому спорту европейцев и азиатов. ВИК это возрож­дение этноспорта и этнокультуры кочевых народов в условиях все­мир­ной глобализации.

      Самая главная миссия  ВИК направлена на развитие этноспортивного и этно­куль­­­турного движения в мире, как наследие человеческой цивилизации. Она также включает возрождение, популяризацию, развитие и выведение на международную арену видов этноспорта, традиционных игр и состязаний кочевых этносов и народов мира, развитие и сохранение этнокультуры, само­быт­­ности этносов и народов мира для воспитания толерантного взаимо­отно­шения между этносами и народами.

      Согласно проделанной работе Секретариата ВИК, у  третьих Всемирных игр кочевников есть свои особенности, которые включают следующие направления: 1. Этнокультура; 2. Этноспорт; 3. Наука. Нам думается эти осо­бен­ности проведения третьих Всемирных игр кочевников даст свои поло­жительные результаты.

    Теперь, к Вашему вниманию представляем виды этноспорта, спортив­ных игр включенных во Всемирную игру кочевников. [4]

 

Всемирные игры кочевников

Всемирные игры кочевников

Кол-тво участв-х стран// видов спорта

Виды спорта включенных во Всемирные игры кочевников

 

1.

 

Всемирные игры кочевников

19//10

1.   Алыш; 2.  Куреш; 3. Ат чабыш;                             4. Кок-бору; 5.  Кунан чабыш;                           6. Кыргыз  курош; 7. Ордо;                                                 8. Салбуурун;  9. Тогуз коргоол;                           10. Эр эңиш

 

2.

 

II  Всемирные игры кочевников

 

 

63//23

1.  Ордо; Конные скачки: 2. Ат чабыш, 3. Жор­го салыш; 4. Кунан чабыш; 5. Тай чабыш; 6. Кок бору; 7. Эр эниш; 8. Жирит; 9. Алыш; 10. Кыргыз куреш; 11. Казах куреси; 12. Гореш; 13. Гюлеш; 14. Аба гюреш; 15. Маст-рестлинг; 16. Тогуз коргоол; 17. Ман­га­ла; Стерльба из традиционного лука: 18. Пешие стрельбы; 19. Стрельба верхом на лошади; 20. Массовые стрельбы из лука на даль­ность; Салбуурун: 21. «Буркут  салу»; 22. Куш салыш; 23. «Тайган жарыш».

 

 

 

3.

 

 

III  Всемирные игры кочевников

 

 

80//37

1. Ордо (Кыргызстан); Конные скачки (Кыр­гыз­­ стан): 2. Ат ча­быш; 3. Кунан чабыш; 4. Жор­го салыш; 5. Бышты жорго; 6. Глад­­кие скачки; 7. Дистан­цион­ный конный про­ бег; Состязания на лошадях (Кыр­гызстан): 8. Көк бөрү; 9. Эр эӊиш; Сос­тя­за­ния по на­­цио­­нальным видам борьбы: 10. Алыш (Кыргыз­стан); 11. Ашырт­ма­лы аба гюреши (Турция); 12. Гореш (Турк­­ме­нис­­тан); 13.  Гюлеш (Азербайджан); 14. Ка­заx ку­ресы (Казахстан); 15. Кураш (Узбекис­тан); 16. Кыр­гыз күрөш (Кыргызстан); 17. Мон­гол бох (Мон­го­лия); 18. Пахлавани (Иран); 19. Сам­бо (Рос­сия); 20. Ссирым (Корея); 21. Сумо (Япо­ния); 22. Великая борь­ба кочевников; 23. Гуш­ти­ни милли камарбанди­ (Тад­жи­кистан); Со­рев­нова­ния по ви­дам единоборств (сос­тя­за­ние народов мира): 24. Перетя­гива­ние каната; 25. Мас-рестлинг (Россия); 26. Армрестлинг; Тра­ди­­цион­ные интеллектуальные игры: 27. Тогуз коргоол (Кыргызстан); 28. Мангала (Турция); 29. Овари (страны За­падной Африки); Сос­тя­за­ния по стрельбе из традиционного лука: 30. Стрель­ба из традицион­ного лука (Кыргыз­стан); 31. Стрельба из тради­цион­ного лука (Турция); 32. Стрель­­ба из традицион­ного лука (Корея); 33. Стрельба из традиционного лука вер­хом на лошадях (Турция и Кыргызстан)); 34. стрельба из традиционного лука на дальность (Вен­грия); Состя­за­ния по национальным видам охоты «сал­буурун» (Кыргызстан): 35. Бүркүт салуу; 36. Дал­ба; 37.  Тайган жарыш.

   

      Как видите ВИК и включенные сюда виды спорта еще больше требуют постоянной подготовки, боевого и спортивного духа, силы и воли, стремле­нию быть лучшим среди соперников и мн. др.

    У третьих ВИК есть и свои особенности. На этот раз участники спор­тив­ных состязаний  выявить своих великих победителей, чего ранее не было. Это Великая борьба ко­чев­ников - проводится по правилам свободной пояс­ной борьбы, участники - абсолютные победители 12-ти национальных видов борьбы: алыш, аба гю­реш, гореш, гюлеш, казаx куресы, кураш, кыргыз кү­рөш, пахлавани, самбо, ссирым, сумо, монгол бох. Великое состязание ко­чевников - состязание про­водится по традиционным видам многоборья: стрельба из традиционного лука на дальность, метание копья на дальность, бег с бараном на плечах на расстояние 100 метров, конные скачки на рас­стояние 500 метров. Великое состязание баатыров (богатырей) – состяза­ние проводится по традицион­ным видам силового многоборья поднятие камня весом свыше 50 кг над головой; поднятие лошади весом свыше 200 кг; сваливание быка весом свы­ше 300 кг на землю; бука тартыш (традиционное перетягивание каната). Кни­га великих победителей - это книга-летопись, хранящая достижения вели­ких победителей всемирных игр кочевников, художественно оформленная в традиционном и историческом стиле, отражающая особенности кочевых народов мира. После проведения всемирных игр кочевников книга великих победителей будет храниться в особых условиях и будет демонстрироваться на международных выставках, музеях, галереях и т.д.

Девиз ВИК «Едины силой! Едины духом!», что соответствуют целям и задачам игр кочевников, а главное смыслу и содержанию Всемирных игр кочевников.

   Подытоживая итоги, мы хотели бы сказать, что из года в год расширется и география и виды этноспорта, включенных ВИК. Растет популярность Всемирных игр кочев­ников, который вполне могут выступать как аналог Олимпийских игр, народов, являю­щихся в прошлом кочевнический образ жизни. Современем Всемирные игры кочевников могут стать и как Олим­пиа­да, некогда кочевых народов мира  – почему бы и нет? Придет время, когда кыргызы будут гордиться тем, что Олимпиады  и  Всемирные  игры  кочев­ни­ков  станут аналогом крупнейших международных спортивных состязаний. Тогда в исто­рию современности наша страна войдет, уже вошла, как зачи­натель, инициатор Всемирных игр кочевников, к которому будут благодар­ными наши потомки в будущем.

Список использованных литератур:

1.    Олимпиада (хронология) // Материалы из Википедии. Февраль, 2018 г.; Также были использованы материалы Штейнбах В.Л. Большая олимпийская энциклопедия. Изд-во. Олимп пресс. –М., 2006. 1-2 том.

2.    Возрождение Олимпийских игр. Современные Олимпийские игры // Материалы из Википедии. Февраль, 2018 г.

3.    Олимпийские виды спорта // Материалы из Википедии. Апрель, 2016 г.

4.     Абытов Б.К. Всемирные игры кочевников как важный этап развития анало­гов Олим­пийских игр // Akipress. 26.02.2018; Абытов Б.К. Игры кочевников как Олим­пиа­да – почему бы и нет? //Слово Кыргызстана. 2 марта  2018 г.; Использованы материалы  из официального сайта «Всемирных Игр Кочевников» и секретариата ВИК-2018.

Кыргыз элинин баатырдык жана балбандык наамдары.

Олимпиадалык оюндар спорт чемпионаттары тынчтыкты ыроологон кыймылдардын арышын арбындатып, жалпы маданияттын ъсшнъ ъбългъ тзът. Спорт – тынчтыктын тиреги экендигин адамзаттын миёдеген жылдык турмуштук практикалары далилдеп келдъ. XX кылымдын аягында экономика, саясат, социалдык маданий чъйръдъг ъзгърлър “глобализация” делген кърншт узартты. Бгнк учурда глобализация, адам баласынын жашоосун стандартташтырып, ар тараптуу маданияттын акырындап кыскарылышына алып келдъ. Глобализациянын мындай чакыруусу бизге, аны чеч талабын коюуда.

Ошондуктан ар трд маданиятты жана спорттогу гумандуулукту сактоо таризинде 2012-жылы биздин ълкънн ошол убактагы жетекчилиги тарабынан тарыхта биринчи жолу “Дйнълк Къчмъндър Оюндарын” ъткър сунушталган. Глобализациянын доорунда маданиятты жандандырып аны сактап калуу, элдердин инсандык сапатын жогорулатып, дйнъдъг жашоо нугун тартиптештир бул долбоордун негизги максаты болчу. Аталган демилге Казакстан, Азербайджан, Тркия ж.б. мамлекет башчылары тарабынан колдоого алынган.

Ъзёздъргъ маалым болгондой биринчи Дйнълк Къчмъндър Оюндары 2014-жылы 9-14 – сентябрь кндър, экинчиси – 2016-жылы 3-8 – сентябрда Чолпон-Ата шаары менен Кырчын жайлоосунда ъткърлд. Экинчи Дйнълк Къчмъндър Оюндарында этноспорттун 26 трнън мелдештер уюштурулуп, ага 62 ълкъдън келишкен 1200 спортчулар катышышты. Бул улуттук оюндар менен катарлаш “Кырчын” жайлоосунда къчмъндър маданиятын чагылдырган боз йлърдън айыл тигилип, алардын ичинде кол ънърчлър, ууздардын колу менен жасалган къчмън турмушунан алынган ала кийиз, шырдак, булгарыдан, жыгачтан жана темирден жасалган буюм-тайымдар коюлду. Фольклор фестивалы оюндардын аягына чейин катышуучулар жана келген коноктор менен коштолуп жатты, б.а. маданий этнофестиваль программасы иш жзнъ ашырылды.

Ошол себептен Кыргыз Республикасы быйыл сентябрь айынын баш ченинде чнч Дйнълк Къчмъндър Оюндарын ъткъргъ толук кандуу даярдыктарды кърдъ. Ошондуктан Кыргызстандын ар бир жараны сыймыктануу менен бабалардан калган улуу мурасын дйнъ жзнъ таанытуулары, жайылтуулары абзел.

Мурда ъткърлгън эки жолку “Дйнълк Къчмъндър Оюндары этномаданий жана этноспорт деген багыттардан болсо, алдыда боло турган къчмъндър оюндарына “илим” аттуу чнч багыт кошулуп жатат. Демек быйылкы ъткърлч къчмъндър оюндарынын ъзгъчълг мына ушунда.

Азыркы учурда Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын жаёы форматы тзлп, анда:

·     Къчмъндърдн улуу кръш (Великая борьба кочевников);

·     Къчмъндърдн улуу мелдеш (Великое состязание кочевников);

·     Баатырлардын улуу мелдештери (Великое состязание баатыров (богатырей)) каралган.

Ошондой эле “Улуу жеёч - биръъ, калгандары – бирдей!” деген ураандын астында Улуу жеёчлърдн китеби (Книга великих победителей) уюштурулууда. Бул мелдештердеги руханий кчтн, жаратылыш жана тбълкт адамзат баалуулуктары менен жуурулушуусу – оюндун ийгилиги болушу шексиз.

Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын максаты – къчмън элдердин тарыхый жана маданий мурастарын жандандыруу, сактоо жана ъркндът, ошондой эле дйнъгъ къчмън цивилизациянын улуулугун даёазалоо болгондон кийин мен да ъз пикиримди билдирн туура деп таптым. Анткени жогоруда белгилеген жаёы форматтын “Баатырлардын улуу мелдештери” деген бългндъ чаташуулар бар, аны элге, келечектеги муундарга ачыктап, тшндрп коюу зарыл (менин пикиримче).

Форматтын – Баатырлардын улуу мелдештери – Великое состязание баатыров (богатырей) деген бългндъ тъмъндъгдъй пункттар белгиленген:

·     50 кг.дан жогорку салмактагы ташты баштан ъйдъ (бийик) кътър (поднятие камня весом свыше 50 кг над головой);

·     200 кг.дан жогорку салмактагы жылкыны кътър (поднятие лошади весом свыше 200 кг);

·     300 кг.дан жогорку салмактагы буканы жерге жыгуу (сваливание быка весом свыше 300 кг на землю);

·     адат болгон аркан тартыш (традиционное перетягивание каната) же бука тартыш.

Акырында “Баатырлардын улуу мелдештеринин” жыйынтыгы боюнча “Улуу баатыр” аныкталат (по итогам “Великого состязания баатыров” будет определен “Великий баатыр”) деп белгиленген.

Кърнп тургандай форматтын бул бългнн пункттарындагы иш-чаралар балбандын иши, а жыйынтыгында берилген наам баатыр болуп жатат. Мында “балбан” менен “баатыр” тшнктър аралашып калган, ачык эмес. Байыркы биздин ата-бабаларыбыз бул създърд эки башка тшндршкън, булар синоним създър эмес.

Баатыр.

Кыргызстан боюнча архивдик материалдарда жана башка булактарда уруулар арасында белгил адамдар баатыр болуп айтылгандары бар.

Душмандар менен кармашууда коркууну билбеген, каармандыкты кърсъткън аскер башчыларды баатыр деп айтышат. Ошондой эле каармандыкты кърсътп ъзн ъзгъчъ кърсътъ алган ар кандай адам баатыр болушу ммкн.

Тарыхта кыргыздар баатырларды 6 тргъ бълшът:

1. Октон – чоктон кайтпастан, алды-арты аз къбнъ карабастан, жоо миё киши болсо да жалтанбастан, тоодон кулаган таштай чимирилип, жалгыз качырып, кндз, мейли тн болсун, тоо улуусу аё-кемерди къзгъ илбестен, жоого тийип, жоону кайта-кайта аралап салышып, быт-чытын чыгарып качырат. Же ъз талкаланат. Мындай баатырларды “адам шери” деп атаган. Ушундай баатырлар кыргызда боло келген, 1-чи баатыр ушул.

2. Жоодо жаралуу болуп калса да, маселен, колу сынса мойнуна тагып асып коюп, буту сынса канжыгасына байлап коюп урушкан. Жаратка ътъ чыдамдуу болуп кътъргън, башынан аккан кан къзн кърсътпъй каптаса шыпырып коюп, согуша берген. Суусап кетсе атынын терин жалап жргън. Мындай баатырды “Кара кък же къкжал” деген.

3. Жоонун ыгына жараша урушуп, ыгы келген жерде жалгандан качымыш болуп, жоонун аты талып, ъздър чарчагансып бириндеп калган чакта кайта качырып сайып алат, б.а. ит урушун салып согушат. Эгерде жолдошунун аты жрбъй калса, жоодон ат тшрп, аны мингизип ала жънъйт.

(“Качсам да бир ат олжом бар, куусам да бир ат олжом бар” деген баатырлардын макалы ушул).

Минтип жолдошторуна пайдасы тийгендер макталуу баатырлар болушуп “илекор баатыр” аталышкан.

4. Жанына жолдош албастан, алыс жакынга жеке ъз жрп жылкы алат. Жоосун жоолайт. Мындайлар “Жеке баатыр” атыгышкан.

5. Ъзнн башка жолдоштору баатыр жана теётуш болсо, алар менен бирге жрп, ъз жоодон коркуп качайын десе, жолдошторунан уялып, качпастан урушуп жрп, ошого маашырланып кийин баатырлыкка чыгат. Мындайларды “Ээрчиме баатыр” деп айтышкан.

6. “Мен дагы элдер эмесминби, тигилерден кантип кем болоюн” деп анык баатырларды туурап, жоону качырып, дайыма жоого тшът, бул трдъглър “айласыз баатыр” аталышкан. Айласыз баатыр чочкого чабат” деген макал ушундан калган.

Балбан.

 

Илгерки кытай санжырасында байыркы хуннулардын (кара кыргыздардын) балбан келери айтылган. Аларды эзелки кытай санжырачылары арстанга, жолборско, шумкарга теёештиргени бекеринен эмес! Чындыгында байыркы заманда биздин элде бою бийик адам эмес, башкалардын алдында тизелебеген ашкан балбандар гана дъъ атыккан! Кыргыздар бир жылда ч жолу ата-баба арбагына арнап къкътой ъткъргън да, ал тойдо балбан кръш, жамбы атыш, ат чабыш ъёд мелдештер жргън. Балбан кръштн шарты ътъ катаал болуп, балбандын салмагы эсепке алынган эмес, ошого карабастан, балбанды балбан так кътърп, жерге чаап алууга уруксат берилген. Кокус кимисинин тизеси жерге тийип же колу менен жер таянып калса эле ал жеёилген. Кръшкъ миёден кем эмес балбандар катышып, жеёилгендер чыга берген. Ошентип, жеёип отурган балбан каршылашынын баарын жыкса гана ага бт журтчулук Кара Дъъ (Улуу Дъъ) деген атак берген. Бул атакты тигил ъмр ъткънчъ чоё сыймык менен алып жргън. Эл аны «Кара Дъъ» деп кадырлаган, ырчылары ырга кошкон.

Мисалы: Манас эпосунда Кошой дъъ деген бар, ал Дъъ деген атакты далдайган кебетеси чн эмес, къкътойдогу балбан кръштъ жеёип алган.

Балбан кръштъ алдыёкы тогуз орун абдан кадырланган да, алардын байгесине миёдеген жылкылар сайылган. Биринчи орунду ээлегенге Кара Дъъ, экинчи орунду ээлегенине Дъъ, чнч орундагысына Арстан, търтнч орунду алганга Жолборс, бешинчи орунду ээлегенине Кабылан (Шер), алтынчы орунду ээлегенине Къкжал, жетинчи орунду ээлегенине Сырттан деген атактар ыйгарылган! Сегизинчи орунга жеткен балбан Шумкар, тогузунчу орунду ээлегени Туйгун атагына ээ болгон! Бул ардактуу атактар ийгиликке жетишкен балбандарга тбълккъ берилгендиктен эл аларды «Арстан Манас», «Сырттан Сыргак», «Жолборс Чубак» дегендей аёыз кылышкан. Айтылып жаткан ушул тшнктър баатырлардын качандыр бир кездерде болуп ъткън элдик кръштърдъ ъз балбандыгы менен берегидей атакка жеткендиктери айгинеленип турат. Дагы бир белгилей турган жагдай, эгерде, Кара Дъъ кийинки мелдеште дагы биринчи орунду ээлесе ал Кък Дъъ (Кък Теёирдей Дъъ) атыккан да, ага сый-урмат жагынан бу дйнъдъ эч ким теёдеше алган эмес. Анын айтканынын баары аткарылган!

Демек, форматта кърсътлгън таш кътър, жылкыны кътър, буканы жерге жыгуу ж.б. иш-чаралар балбандын иши. Ъзёздъргъ маалым болгондой совет бийлигинин алгачкы мезгилдеринде жашап, иштеп ъткън Кожомкул балбанды эстеп кърглъ. Ошондой эле Кудаярхандын доорунда Ъзгън районунун Кълдк айылында жашап ъткън Сакы балбанды эл ушул кнгъ чейин аёыз кылып айтышат. Анткени, ал ътъ кчт болуп камандарды кулагынан толгоп кармап камыштардын арасынан чыйылдатып минип чыкчу экен. Бир жолу 5-6 киши биригип тегирмендин ташын жылдыра албай, ордуна кое албай жатышса Сакы балбан келип калып, ай жигиттер мындай тургулачы дептир да ташты ъз кътърп ордуна коюптур. Сакы балбандын мындай окуялары ътъ къп, бул киши жънндъ ъз мезгилинде эч ким жазбай калганы мага абдан ъкнчт. XX кылымдын 60-жылдарында эёишке, кръшкъ тшп жргън Сакы балбандын небиреси Жусупбек балбанды кърп калдым.

Съзмд жыйынтыктап жатып “баатыр” наамы согуш ишине байланыштуу б.а. душмандар менен кармашууда ъзн ъзгъчъ кърсътъ алган адамдарга берилет. Ал эми “балбан” наамы таш кътър, буканы жерге жыгуу, жылкыны кътър, кръш ж.б. ушул сыяктуу кч сынашууларда ыйгарылат. Ошондуктан чнч Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын жаёы форматына анча –мынча тзът киргизилс абзел.

 

Пайдаланылган адабияттар.

 

1.    О. Айтымбет. Кара кыргыз 3-том.                           – Бишкек, 2007.

2.    Анаркулов Х.Н. Кыргыз эл оюндары.           – Бишкек, 1991.

3.    Жусупов К. Кыргыздар 1-китеп.                     – Бишкек, 1991.

4.    Плоских В.М. (гл редактор) История Киргизской ССР. Т. 1-2.                                                                            – Фрунзе, 1984.

5.    Дйнълк Къчмъндър Оюндарынын тарыхы. www.worldnomadgames.com